Количество просмотров 132
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

1964

 Дойдум- Үөдэй
Мин Нам оройуонун Үөдэй нэһилиэгэр совхозтаах Яковлевтар дьиэ кэргэҥҥэ 1964 с. олунньу 3 к. төрдүс оҕонон күн сирин көрбүтүм. Бииргэ төрөөбүт алтыабыт: 2 уол, 4 кыыс. Төрөппүттэрим: ийэм – Аграфена Иннокентьевна, тулаайах, аҕата сэриигэ баран өлбүт, ийэтэ олох кыра эрдэҕинэ ыалдьан суох буолбут, ол иһин куоракка аймахтарыгар иитиллибитэ.      Ийэм, оскуола кэнниттэн Үөдэйгэ комсомольскай путевканан үлэлии  тахса сылдьан аҕабын, тракторист  уолу Дмитрий Гаврильевиһы кытта билсэн, бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэн ыал буоланнар, олохтоох сельсовекка секретарынан, оҕо уһуйааныгар, оҕо көрөөччүнэн, оскуолаҕа поварынан үлэлээн бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Билигин Дьокуускай куоракка балтыбар олорор.
Аҕам Дмитрий Гаврильевич, төһө да хара үлэҕэ сырыттар, хайаан да киэһэ, утуйуон иннинэ ааҕар этэ. Биһиги уруокпутун ааҕарбытын олох хонтуруоллуура. 4 ч.- 6 ч.диэри хайаан да бары остуолга олорон уруок ааҕар этибит. “Аахпатаххытына тугу билиэххитий, тугу да билбэккит, үөрэхтээх, – билиилээх дьон буолуоххутун баҕарар буоллаххытына хайаан да ааҕыҥ!” – диэн кинигэ киһи олоҕор суолтатын, туһалааҕын  билэр буолан куруук этэрэ. Ол иһин кинигэ – билии төрдө буоларын оҕо эрдэхпиттэн өйдүүрүм. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларбыттан библиотекаҕа сылдьан нуучча суруйааччыларын кинигэлэрин уларсан ааҕарым.  Дьиэбит биир истиэнэтэ барыта кинигэлэр долбуурдара этэ, уксүн саха суруйааччыларын айымньылара бааллара, төрөппүттэрбит сана кинигэ атыыга таҕыста да, хайаатар да атыылаһаллара. Дьиэбитигэр дьонум “Хотугу сулус” сурунаалы, “кыым”, “Эдэр коммунист”, оройуоннааҕы “Ленин суола” хаһыаттары, онтон биһиги “Бэлэм буолу” ааҕарбыт.
Биһигини кытары аҕам ийэтэ Прасковья Николаевна олорбута, ийэм оҕо уһуйааныгар суукканан үлэлээн хоноро, ол иһин биһиги эбээбит көрүүтүгэр хааларбыт. Аҕабыт тракторынан совхозка үлэлиир буолан эмиэ үксүн дьиэҕэ суох буолара. Оччолорго оҕо элбэх буолан эбээлээх  оҕолору детсадка ылбаттар этэ. Онон биһиги ити оҕо тэрилтэтигэр сылдьыбатахпыт. Ол гынан баран 7 саастаахпар детсадка сылдьыбатах оҕолору мунньан сайын аҕыйах хонукка оскуолаҕа бэлэмнээн диэн сырытыннарбыттара.

Балаҕан ыйын 1 к. оскуолаҕа аан бастаан барбыппар долгуйбуппун өйдүүбүн. Былыта суох ыраас наһаа үчүгэй күн этэ. Биһигини линейка иннигэр таһааран туруорбуттара уонна хас биирдиибитигэр кумааҕы папка түҥэппиттэрэ, ол иһигэр хас да тэтэрээт, ручка, харандаастар, акварель, альбом бааллара, ол барыта миэнэ буоларыттан наһаа үөрбүтүм. Начальнай кылааска Аграфена Николаевна диэн учуутал үөрэппитэ; кини кылааспытыгар уруок кэнниттэн хаалларан оонньотор этэ. Биһиги дьиэбитигэр суох оонньуурдар бааллара. Холобур, бэйэтэ хаамар робот, атахтара хамсыыр этэ. Учууталбыт барахсан, арааһа, бэйэтин харчытынан атыылаһан биһигини оонньоппута буолуо.
7 кылааһы бүтэрэр сылбар Артекка баран кэлиим оҕо сааһым биир умнуллубат өйдөбүлэ: олох атын оҕолору кытары билсии, ыытыллар тэрээһиннэргэ кыттыы, Крым куораттарынан экскурсиялар, походтар, күрэхтэһиилэр, концертар, биллиилээх дьону кытары көрсүһүүлэр умнуллубаттар. Ол сезоҥҥа омук сириттэн биир да оҕо суоҕа. . .Советскай Срюз араас республикаларыттан бааллара.
8 кылааһы бүтэрэн баран кылааспыт салайааччыта Людмила Семеновна көҕүлээһининэн 8 кыыс сайыҥҥы каникулга сайылыкка фермаҕа ыанньыксыттары солбуйан үлэлээбиппит. “Бэйэҕит үлэлээн хамнастанаҕыт, талбыккытын атыылаһыаххыт, улахан дьон курдук бэйэҕит эрэ олоруоххут” – диэн агитациялаан 2- лии кыыс 4 пара буолан биирдии ыанньыксыты солбуйан үлэлээбиппит. Ынах ыыр уонна сатаан ыабат паралаһабыт. Аспытын бары уочаратынан астыыбыт, муостабытын эмиэ солбуйса сылдьан сууйабыт. Онтон субуота буолла да дэриэбинэҕэ кулуупка үнкүүлүү киирэбит, сатыы сылдьабыт. Биир да массыына суох. Сайылыкпыт син тэйиччи, мырааҥҥа үөһээ баар. Онтон дуоһуйа үҥкүүлээн баран, төһө да уубут кэллэр сарсыардааҥҥы ыамҥа миэстэбитигэр баар буолуохтаахпыт диэн өйдөөммүт түүннэри сайылыкпытыгар эмиэ сатыы барар этибит. Онно аан бастаан үлэлээн ылбыт хамнаспын ыламмын наһаа үөрбүтүм.
Урут, сэбиэскэй кэмҥэ, оскуола оҕолорун араас үлэлэргэ комөлөһүннэрэллэрэ. Саас аайы кылааһынан баран фермалар хаардарын түһэрэрбит. Онтон күһүн хортуоска хостооһунугар үлэлэтэллэрэ. Улахан грузовой массыыналар кузовтарыгар олорон айанныырбыт, автобус суоҕа. Трактор копалканан хостоон таһаарбыт хортуоскатын кыргыттар куулларга хаалыыбыт. Онтон уолаттар ол кууллары баайаллар уонна массыынаҕа тиэйэллэр. Күнүскү аһылыкка үлэһиттэр этинэн миин буһараллара, үлэлээбит оҕолор үөрэ-көтө аһаан эмиэ күүстээх үлэҕэ турунарбыт.
Онтон бэйэбит кэтэх хаһаайыстыбабытыгар от оттооһуна, сир астааһына сыл аайы хатыланар, хайаан да оноһуллар үлэ буолан кыһаммакка үлэлиирбит.

Кулууппутугар киинэ аҕалан көрдөрөллөрө, көрөргөр 5 харчыны төлөөн киирэҕин. Мин биир да киинэни көтүппэккэ сылдьыбытым буолуо. Көрөрбүн наһаа сөбүлүүрүм. Биирдэ кылааспыт салайааччыта Людмила Семеновна сорох оҕолор дьиэтээҕи сорудахтарын толорбокко кэлбиттэригэр барыбытын уруок кэнниттэн хаалларда. Аны ол күн саҥа киинэ көрүөхтээх этим. Мин киинэҕэ сырытыннарбата диэн кыыһыраммын, билэр да боппуруоспун эппиэттээбэккэбин учууталбын хомоппуппун өйдүүбүн. Оҕо сылдьан оскуоланы бүтэрэ охсон
улахан киһи буолаары ыксыыр этим. Оскуолатааҕы сылларын, оҕо сааһын доҕотторо олус күндүтүн кэлин улаатан баран өйдүүгүн.
Ахтыыны суруйдум Ытык Күөллээҕи киин библиотека үлэһитэ Бочорукова Тамара Дмитриевна.
04.06.2018.

 

Эбэбит үлэҕэ үөрэппит эбит

Т.И.Ноенохова
Биһиги элбэх бииргэ төрөөбүт буоламмыт оскуолаҕа барыы улахан бырааһынньык курдук буолар этэ. Остуол тула олороммут школьнайбытыгар маҕан саҕабытын тигэбит. Маамабыт сороҕор куруһубатын уларытан биэрэр. Барыбытыгар саҥа буолбат, улахаттар эргэлэрэ эйиэхэ кэлэр. Ол курдук тула олорон бары тиктэбит.
Эбэлээх этибит. Үлэ5э үөрэппит эбит. Күөлтэн уу баһабыт, оҕолор бары. Ким чаанньык диэн, ким бөтүөн диэн, ким ыаҕайа диэн… бары субуруһан аҕай кэлэбит. Сүөкээтэхпитинэ син балачча уу буолан эрдэҕэ. Водовоз игин диэн суох, ынырыктаахай көмө буоллаҕа буолуо.
Аны сир астыы барабыт. Эбээбитин батыһан, сатыы сылдьабыт…ити Тараҕана алааһынан игин. Билигин санаатахха биһиги уончалаахпытыгар эбээбит 70-чалаах эбит.
Элбэх буолан таҥаска ымсыырар буоллахпыт дии. Маҕаһыыҥҥа син кэлэр эбит. Маамабыт маҕаһыыҥҥа кэлбит курдук ырбаахыны бэйэтэ тигэн таһаарар этэ. Ол курдук иистэнньэҥ буолан таҥаһынан тутайбакка улааппыт эбиппит. Аҕабыт булчут этэ. Уон оҕо да буолларбыт хаатыҥка диэн кэппэтэхпит. Ынах тыһа этэрбэстээхпит. Холобур сон ылыллар уонна хас да оҕо кэтэр. Сон аллараа эҥээрин капюшон оҥорор этэ, кылгаабыт сону сиэҕин манжеттаан уһатан кэтэрдэллэр. Өйдүүбүн, детсадка баспытааталлар соммун эргитэ сылдьан көрөллөр:
– Уой, наһаа үчүгэй буолбут. Маннык гыныахха баар эбит,- дэһэллэр.
Паапа булчут. Балыктаан кэллэҕинэ ыалларга бэрсэ барабыт, оҕолор бары, маамабыт иһиттэргэ кутан биэрэр. Бөтүрүөптэр эмээхиннэрэ наар кэмпиэт биэрэр этэ, үөрэн ытыһын таһынар. Ыаҕайабын тутабын да ол ыалга урут сүүрэбин.

 

Кылаас уруһуйдьут уола

Чурапчы оройуонун, Сылан орто оскуолатын үөрэнээччитэ Трофимов Коля уруокка олорон уруучуканан, тэтэрээт лииһигэр, уруһуйдаабыт уруһуйдара. Бу уруһуйдарга оччотооҕу уол оҕо күннээҕи, сайыҥҥы олоҕо, телевизорга, киинэҕэ тугу көрбүтэ, кинигэлэртэн иллюстрациялары үтүктүүлэр көстөллөр. Оччотооҕу дьиэ тэрилэ, таҥна сылдьар таҥас – сап, сайыҥҥы үлэ- хамнас көстөр.

                                       

         

     

      

1964: 1 комментарий

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.