Загрузка...Баал Хабырыыс //Киһи тахсар дьоно:оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1966.- с.9
КӨЛӨӨХ БАЛЫКСЫТ
Кутуйахсыт куоска биирдэ
Көҥүскэ сыбдыйан киирдэ.
Күөх окко кирийэн сытта,
Көрдө: усталлар балыктар.
Куоска кэтээтэ, ымсыырда,
Куоска балыктыан баҕарда.
Кытыыга хойдон, үөмэхтээн
Устан кэллилэр күөнэхтэр.
Куоска ыстанна көҥүскэ,
Куоска тимирдэ эмискэ.
Күүстээх сүүрүккэ охсуллан
Кытыыны нэһиилэ булла.
Биир да ылбайы туппатах,
Баһыыба, тыыннаах орпута!
Күөгүһүт оҕолор күлсэн:
— Көлөөх балыксыт! — дэстилэр.
Баал Хабырыыс //Киһи тахсар дьоно:оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1966.- с.9 -10
КҮӨГҮЛҮҮ ТУРАН
Күөгүлүү туран көрөбүн
Көлүйэ күөлүм түгэҕин.
Манна баар былыт уонна күн,
Көҕөрөн көстөр үрэҕим.
Түптэ, үөлэс да буруота
Көттө сир диэки таҥнары.
Көрүөххэ тугун муодатай
Дьон төбөтүнэн хаамара.
Хараарар көҥүс күлүгэ,
Хараҥаччы уйалара.
Көстөр кырдал үрдүгэр
Оҕолор сырсаллара.
Үрүҥ былытым быыһыгар
Күнүм кылбайа киирбитин,
Аралдьыйан хаалан алҕас
Балык өрөҕөтө диэтим.
Болот Боотур //Куобахчаан: орто саастаах оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1967.- с.14
КУОБАХЧААН
Куобахчаан, куобахчаан,
Куттанан, тыаһырҕаан,
Ыраахтан, эрдэттэн,
Ыккыйын иһиттэн
Ыстанан таҕыста,
Ырааһы былдьаста,
Чөҥөчөх аттыгар
Чөрөҥнүү хоройдо,
Сыгынах анныгар
Сытыаҕын дьулайда.
Куобахчаан, куобахчаан,
Быһыйчаан атахчаан,
Сааланан күөрэҥниир,
Салбыҥныыр-тэлбиҥниир
Көнтөрүк булчукка
Көстөн да барбакка,
Ойуурун таһынан
Ойуолаан, ыстанан,
Куулаттан халдьыаҕа
Куотаахтаан хаалыаҕа.
Болот Боотур //Куобахчаан: орто саастаах оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1967.- с.10 — 13
СААС БУОЛУУТА, САЙ КЭЛИИТЭ
1
Дьыл барар бэлиэтэ—
Дьыбара, силлиэтэ
Эмиэ да күүһүрдэ,
Эмиэ да ириэрдэ.
Чугаһаан, чугаһаан,
Саас иһэр, бу аата,
Муус чопчу, муус кыаһаан —
Киэргэлин ыйаата.
Тибиини быыһынан
Туллуктар кэллилэр,
Кыбыынан, далынан
Кыыдамныы көттүлэр.
2
Тоҕус күн хачааллаан,
Тоҥорбут бу халлаан
Дьэ тыынын таһаарда,
Дьэҥкэрдэ, ылаарда.
Хайыһар тэбиэххэ,
Хаҥкынан сүүрүөххэ
Хатаҥа сарсыарда
Алыс да аатырда!
Салгыҥҥа сылдьаммыт
Тэтэрдэ сирэйбит,
Мээчиги хапсаммыт
Хатырда илиибит.
3
Сарсыарда эрдэттэн
Сааскылыы күн тыкта.
Хараарбыт сирдэртэн
Ньургуһун от быкта
Эргиллэн кэллилэр
Элиэлэр, тураахтар.
Сыырдарга түстүлэр
Өрүөстээх чыычаахтар
Сылгылар мэччийэ
Сыһыыга киирдилэр,
Кулуннар, көччүйэн,
Өрүтэ тэптилэр.
Борооннор мэниктээн
Харсыһа оонньууллар.
Оҕолор күннүктээн
Чалбаҕы оймууллар.
4
Хатааһын өһүллэн
Ириэһин дьэ кэллэ.
Сылыйан, хаар суоллан
Сылбыйа диэн буолла.
Хороонтон, хаспахтан,
Хомурах анныттан
Харылыы-курулуу
Халыйда хара уу —
Килэһэ түстүлэр
Кэдээллэр, уолбалар.
Үрэхтэр сүүртүлэр —
Толооннор туоллулар.
Үөһээнэн аастылар
Үөр кустар, үөр хаастар.
Утуйбат буоллулар
Омуннаах сааһыттар.
5
Түүннэри нуурайан
Сылыйда, сырдаата.
Кыс тыына уурайан
Сай кэллэ бу аата.
Эмискэ нүксүлгэн
Этиҥнэр эттилэр.
Омуннаах эҥсилгэн
Ардахтар түстүлэр.
Дьэргэлгэн дьиримнээн
Күнүһүн куйаарда.
«Дьири-дьир» дьирилээн
Күөрэгэй туйаарда.
6
Сиигирэн, дуоһуйан,
Сир кырса өҥсүйдэ.
Күөх-уйгу, өҥ-быйаҥ
Дьиҥ-чахчы эргийдэ.
Сибэкки таҕыста,
Сэбирдэх киэркэйдэ,
Мутукча тубуста,
Муҥутуу чэлгийдэ.
Ойуурум иһиттэн
Кэҕэбит чоргуйда.
Бөһүөлэк диэкиттэн
Музыка дуорайда.
Түүннэри сир тиэрэр
Тыраактар ньиргиэрэ
Чараҥы уйгуурта,
Тыа баһын дарбытта.
7
Аатырар күөллэрбэр
Андылар усталлар.
Сайылык сирдэрбэр
Фермалар тахсаллар.
Алааһым иһигэр
Лыах көтөн тырымныыр.
Дыргыйар мүөтүгэр
Ыҥырыа лыҥкыныыр.
Оҕолоох чыычаахтар
Аһылык таһаллар.
Уйалаах тураахтар
Үөттэргэ саһаллар.
Түптэҕэ мусталлар
Ыанньыйбыт ынахтар,
Титииккэ хаамсаллар
Халааттаах дьахталлар,
8
Үгүстүк эрийсэн
Үөрэхпит дьэ бүтэн,
Кэллэ дии өр көҥүл —
Сайыҥҥы өрөбүл.
Көр оонньуу аргыстаах,
Көх үлэ дьарыктаах
Сүрэҕи көччүтэр,
Сүһүөҕү чэччитэр
Бу күөхтээх сайыҥҥа,
Бу мүөттээх салгыҥҥа
Ырыабыт чугдаарда,
Костёрбут сандаарда.
Оо, өссө үөрүөҕү,
Күөрэгэй, дьэ ыллаа,
Бу күнү, бу күөҕү
Уруйдаа-айхаллаа!
Болот Боотур //Куобахчаан: орто саастаах оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1967.- с.14
ТУГУТЧААН
Тоҥокко төрөөбүт,
Тоҥмокко өрөөбүт,
Куобахчаан саҕачаан
Кырачаан тугутчаан,
Ийэҕин эмээхтээн,
Исчээниҥ кэлээхтээн,
Көнньүөрэн, көччүйэн,
Көҥүллүк чэччийэн,
Тарыйа, хаһыйа,
Тараҕай таас хайа
Тоҥ хаарын оймооҥҥун,
Тотургуу оонньооҥҥун,
Ойуттан, быыраттан,
Олус да ырааттыҥ.
Оччугуй тугутчаан,
Оҕочоон табачаан,
Акаары бэдиккин,
Адьаһын билбэккин:
Анныгар, аттыгар,
Алдьархай быатыгар,
Тарыҥнаах үрүйэ
Талаҕын кэрийэ,
Сыт ыла, суол көрө
Сутаабыт сур бөрө,
Арҕаһын күүркэтэн,
Аһыытын килэтэн,
Чуҥнуурун, кэтиирин
Чугаһаан иһэрин…
Васильев,Е. Күн: кыра оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1983.- с.25
КЫРЫНААС
Кэлии-барыы мэлийбит,
Кэдээл сирбит иһийбит.
Икки тарбах чөм баттаан,
Ити хаары бааһырпыт:
Кырынааспыт аан бастаан
Кырдалынан кыырайбыт.
Васильев,Е. Күн: кыра оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1983.- с.26
САҺЫЛ
Кэрии тыанан сэрэнэн,
Кэннин-иннин кэтэнэн,
Тоҥуу хаары ойуулаан,
Чопчу-чопчу дугунан,
Ыраас-ыраас буоллун диэн,
Ыраах-ыраах үктэнэн,
Саһыл ааспыт саманан,
Саһарҕалыы кытаран.
Васильев,Е. Күн: кыра оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1983.- с.58
ДЬИРИКИ
Дьураалыы харалаах
Дьарҕаалаах саҥыйах
Дьирики ойуолуур,
Дьиибэргии одуулуур.
Эмиэ да бэрт дьикти
Эриэн сис дьирики,
Соҥҥун ким, киэргэтэн,
Соппутай киистэнэн?
Васильев,Е. Күн: кыра оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1983.- с.59
ЭҺЭ КЫМЫРДАҔАСТААБЫТА
Эһэ иҥсэ кырдьаҕас
Эмэх маһы ыста —
Кыама суох кымырдаҕас
Кыынньан аҕай таҕыста.
Сымалалаах ытыһын
Сытынньаҥҥа даҕайда.
Сыстыбыты барытын
Салаан, салбаан амсайда.
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- с.5 -6
ТУРУИА
«Туру-туук, туру-туук» саҥалаах
Туруйа кыылым, бэрт ыраах
Тыымпы кытыытыгар кэлэриҥ
Дыабаҥныы уста хаамарыҥ.
Уһун тумустаах буолаҥҥын.
Обоччо-бадараан анныттан
Үөнү-көйүүрү булаҥҥын,
Үссэнэр этиҥ кыранан.
Дулҕаны-маары туоруургар
Туруору сотоҥ туһалыыра.
Кутталы ыраахтан көрөргөр
Куокаҕар моонньуҥ абырыыра.
Кэрэтик даҕаны истэрим
Киэҥ тыымпы киэлитин эймэтэн,
Тоҥоттоох-дьыбардаах сарсыарда
Дуорайар дорҕоонноох хаһыыгын.
Төрөөбүт дойдутугар — биһиэхэ
Төннөргөр өйдүө аны саас:
Этээстээх дьиэлэр элбиэхтэрэ,
Үрдүк тутуулар үксүөхтэрэ.
Мунан хаалаайаҥый эн,
Булуоҥ суоҕа көппүт суолгун,
Күөлүнэн да көрдөөмөөр,
Күтүр тыанан да бэлиэтээмээр!
Урукку
Кырылас кумах куйаар
Кырыс тутан чэлгийиэ,
Сыгынньах уйаар-кэйээр
Сыбар ойуурунан лөглөйүө.
Эбэтэр хотоол, уунан туолан
Элгээн буолан килэһийиэ,
Күөл онно, бааһына буолан,
Күөҕүнэн долгуйа күөгэйиэ.
Сахам сайдыылаах дойдутун
Сааскы кэминэн уруйдаар!
Дьол-соргу күннээбит туонатын
Чугдааран «туру-туук» хаһыытаар.
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- С.9
КУРУПААСКЫ
Күһүөрү сайын биирдэ
Күөх тыаны кэрийэ,
Мин саалана барбытым,
Үрүҥ курупааскыны көрдөөн,
Өр үөмэ сылдьыбытым…
Будьуор оту аттынан
Бороҥ көтөр сүүрбүтэ,
Тиит мутугун быыһынан
Тирилээн өрө көппүтэ.
Абаран, кыһыйан хаалбыппын
Аҕабар киирэн эппитим.
Курупааскыны куоттарбыппын
Хойут истэн билбитим.
Хайыһарынан дьурулаан,
Халыҥ тыаны уҥуордаан,
Сааһыары кыһын биирдэ
Саалана барбытым киэһэ…
Ыраах көстөр завод диэки
Ыарҕаны быыһынан хаампытым.
Үрүҥ үөр көтөр көппүтүгэр
Өмүттэн туран хаалбытым.
Кэнники эрэ билбитим:
Кини үөр хабдьы буоларын,
Сайын тоҕо хараарарын,
Кыһын тоҕо маҥхайарын…
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- С.11
КУЛГААХТААХ
Кини хараҕа, куоскалыы,
Киэҥ, эрилкэй, төгүрүк.
Тыҥыраҕа олус сытыы,
Дэгиэ курдук, ынырык.
Көтө-көтө үгүрэлээн,
Күрэтэр кини куобаҕы,
Туруоран, ыраах кыйдаан,
Тутан ылар муҥнааҕы.
Кулгаахтаах, эн күрэтэн,
Куобахпын түксү быһыма!
Ойуур быыһын эймэтэн,
Оҕонньор курдук, күлүмэ!
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- С.14
КЫТАЛЫК
Кынтаҕаркаан бэйэлээх,
Кылбаа маҥан дьүһүннээх,
Кырааскалаах атахтаах,
Кырыыппалыыр куоластаах
Кыталыгым барахсан,
Кырыйа көтөн кэлэн,
Кырдалыгым үрдүгэр
Кыҥкыначчы ыллаата,— диэн
Хомоҕой үтүө хоһооҥҥо
Хоһулларын истэрим.
Кэрэ, дьикти киэҥ дойду
Кэрэхсэбиллээх көтөрө,
Төрөөбүт хоту кыраайгар
Төннөн тиийэн кэлэҥҥин,
Кырпай күөх кырыска
Кыҥкыначчы ыллаарый
Итии унаар сайыммын
Эҕэрдэлээн ааһаарый?
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- С.17 -18
КУОҔАС
Ыйдаҥа күһүҥҥү киэһэ
Ыҥыыр атынан иһэбин,
Ичигэс салгын миэхэ
Ил гына охсорун билэбин.
Иннибэр тыымпы килэҥэ
Элэҥнээн көстөрүн көрөбүн.
Хойуу хамыс тыалырҕаан
Куугунуур тыаһын истэбин.
Уҥуор, күөл, куулатыгар,
Ойуур күлүгэ барыйар,
Ыраахтан эрэһэ долгуҥҥа
Ый сандаара сыдьаайар.
Үөр кустар хойутаан
Үөһэнэн сирдьигинээн ааһаллар.
Куоҕастар, араастаан хахааран,
Хонук чуумпуну аймыыллар.
Сүтэн хаалан бараннар,
Сүрдээх үлүгэрдик улуйаллар,
Эмиэ чуумпуран иһэннэр,
Эймэнэн, суланан кэлэллэр.
Ээй, билэбин, куоҕастар,
Итиннэ балыктыы сылдьаргытын
Эһиги бочоохтору, мундулары
Эккирэтэн, умсан ыларгытын.
Сытыы уһун тумускут,
Сылбыгыр бэйэлээх уҥуоххут
Ууну аннынан устарга
Улахан көмөлөөх буоллаҕа.
Билэбин: эһиги атаххытын,
Бэл кыайан хаампаккытын,
Тыаһаан, ууну таһыйан сүүрэргитин,
Тыалы утары өрө көтөргүтүн.
Муҥура биллибэт балыктаах
Бу манна тыымпылар элбэхтэр,
Улуйар, хахаарар саҥалаах,
Ол онно мустаҕыт, куоҕастар.
Ыйдаҥа күһүҥҥү киэһэ
Ыҥыыр атынан иһэбин,
Хойутаан хаалан, түүн үөһэ
Колхоз сыһыытыгар киирэбин…
Станция сырдык лаампатынан
Ыраах суолбун сирдэтэн,
Радио ньиргиэр музыкатынан
Атым айанын тиэтэтэбин.
Васильев,С. Хотоҕойдоохтор: кыра саастаах оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд — та, 1974.- С.19
КУБА
Куйаар халлаан кырсыттан
Куба бэрдин суулларбытым.
Кынтайар уһун моонньуттан
Кылбаччы сүгэн тахсыбытым
Кэрэ этэ көрүөххэ
Кэҥэриитин харата,
Киэргэл бэрдэ этэ
Кини тумсун араҕаһа.
Васильев, Сергей. Көтөр эйгэтэ: оҕолорго хоһооннор.- Якутскай: Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1988.- 15 с.
мохсоҕол
Батары харбыырга
Баҕыыр тыҥырах,
Тобулу охсорго
Токур муос тумус,
Күүстээх бүлгүн,
Бөҕө бөтүөн,
Быһымах дайыы,
Күлүмэх көтүү,
Дьоҕус да буоллар
Дьоһун бэйэлээх,
Мохсоҕол обургу,
Оноҕос охтуу,
Сыыйыы кынатын
Кыһыгыратан,
Кыырай халлааҥҥа
Кыһыырдан тахсар!
ТУРУЙА
Кутаҕа дуурдаах,
Дьэбэҕэ дьиэлээх,
Баҕа баһылыга,
Чоху тойоно,
Суодаҕар сото,
Дьондоҕор атах,
Куйаабыл моой,
Субуйа тумус,
Субан туруйа
Маары кэрийэ
Хааман кынтайар,
Чуордук кыланар.
АҤЫР
Көрүҥүттэн саатардыы,
Күнүһүн саһа сатыыр,
Оргууй аҕай унньуҥнуу
Ac көрдөөн акыҥныыр,
Арыт аҥар атаҕынан
Чуумпур курдук дугунан,
Хойуу хомус быыһыгар
Хонойбутунан утуйар.
Күлүктэнэн көстөөрү
Күнэ суохха күлүҥнүүр,
Астык көтөр дэтээри
Оргууй көтөн салбыҥныыр.
Хараҥаҕа, төттөрү,
Айана саҕаланар,
Күнүс куоппут көтөрдөрү
Түүнүн ситэн соһутар,
Хомус төрдүн тыаһатан,
Түүнү быһа бөөҕүнүүр,
Күүстээх буолуон баҕаран,
Оҕус курдук мөҥүрүүр…
Ол эрэн, аҥыр акы,
Көтөрдөртөн оккураҥ,
Айылҕаттан ыйааҕа,
Айыллыыта сыттаҕа.
чөкчөҥө доиҕоҕо
Ку-уула титирик чы-ыпчаал төбөтө
Куор-суну ку-уурдарга найаат бэрт,
Оо-ол эрээри си-илээн сэкитэ,
Кү-үүлэй тэбэргэ бүччүм сир.
Ү-үүт, чөчөгөй үтүө ас дииллэр да,
Бы-ырыым барахсан бы-дыын ордук
Ту-тумсугун ук да — толору ас,
Ба-араммат быйаҥ диэн киниэхэ!
ҮГҮРҮӨ ҮӨГҮТЭ
Чы-кык, чы-кык, чээчий-чээчий
Уулаах-хаардаах мин дүөдэм,
Чы-кык, чы-кык, дэлэй-далай
Аһа-үөлэ мим дуолум.
Дьоллоох туонам, тубус-тубус,
Түстээх түбэм өссө нүөлсүй:
Үөнүм үксээ, чиэрбэм элбээ,
Үкэр отум үллэ үрдээ!
КУКААКЫ
Оҥой-саҥай көрүүлээх,
Дук-дах туттуулаах,
Тииттэн тииккэ сээбэҥниир,
Тэлээриҥниир, тэлбистиир,
Көхсүн түүтэ күкээркэй,
Кутуруга кугдархай,
Көтөрдөртөн кукаакы
Көрүҥүттэн таһыччы,
Ахсынньы аам-даамыгар
Ахсаан-бохтоон быстыбат,
Тохсунньу да тымныытыгар
Тохтоон толлон олорбот,
Тула өртүн кэтэнэн,
Ону-маны тоҥсуйан,
Тугу эмит үссэнэр,
Кумалааҥҥа хорҕойор.
ХАХХАН
Чыпчылыйбат дьэҥкир харах,
Сэргэхсийбэт сигири сирэй,
Мөлтөх мөрсүөн, бүрэ дьүһүн,
Түүҥҥү көтөр — хаххан күтүр,
Тэлбик-нэлбик оргууй дайбаан,
Тыаһа суохтук сэк-сук көтөн,
Муҥурахха кэлэн түһэн,
Муҥураахтыын үкчү буолан,
Чыпчылыйбакка кыҥастаһа,
Тонолуппакка одуулаһа,
Олордоҕо түүнү барыы!
ТОҤСОҔОЙ
Хара тыа санитара,
Эргэнэ тыа эмчитэ,
Кэкээ кэтэх, чохоо орой,
Чоруун тумус тоҥсоҕой,
Кэҕиҥниирэ элбэҕиттэн
Кириҥэтэ кииллийбит,
Эрчиллиитэ эҥиниттэн
Эҥил баһа эрчимирбит,
Тииккэ түһэн «хап» гынаат,
Чинчилиирдии эргийэр,
Тула көрөн кыҥнаҥнаат,
Тойоннуурдуу чолойор.
Топ-топ, топ-топ тоҥсуйар,
Тохтоон чуҥнуу чонойор,
Ыарыылааҕын быһааран
Ытамньыйар, соҥуйар,
Суһал көмө оҥорон
Үөнүн ылҕаан хомуйар.
КИРГИЛ
Көрүҥэр бэркэ барар
Көмөр хара көстүүмнээх,
Оройун эрэ сабар
Кыһыл кыра халпаактаах,
Дуона да суохха үөрэр
Чарыыс-чараас дууһалаах,
Кыра аайы сүөм түһэр
Хоргуус-хоргус майгылаах,
Киргил эмчит мас үөннээн
Кэтэҕэ туллараҥнас,
Күөрэлдьийэ умсаахтаан
Көтөн таллаарыҥнас.
СУОР
Өлүккэ үмүөрүһэр,
Өһөххө үлүмнэһэр,
Элийбиккэ элиэтиир,
Собулҕаны сонургуур,
Туһахтан да туһанар,
Хапкаантан да харанар,
Дапсыйа дайбаан дайар,
Суксуйа көтөн тахсар,
Суор обургу —
Соллоҥноох солбонуку,
Суох диэн суламмахтыыр,
Кыйыттан кыламмахтыыр.
СААСКЫ ТУРААХ
Саҥа кэлбит
Сааскы тураах,
Тэһии буолбут
Дэтиэх курдук,
Куота-ааһа
Дуодаҥнаата,
Хадьы хаама
Хайбаҥнаата,
Байах тииккэ
Дабдаҥнаата,
Томтор сиргэ
Чохоҥноото,
Кырдьык-хордьук
«Дурр-раак» диирдии,
Дорҕоонноохтук
«Даах-дуух» дии-дии,
Дайах гынна —
Дайан ылла,
Көппөх гынна —
Көтөн хаалла!
ХАРА УЛАР
Кытарыҥныыр кыһыл
Толбоннурар толуу моонньу
Мөтөһүйэр бөдөҥ түөһүн,
Тараадыйар дабыдалын,
Киэн туттуна, көрдөрүнэ,
Күн тахсыыта
Оһуокайга оҥостордуу,
Эһиэкэйгэ тэринэрдии,
Хотунун туһугар
Хоноһуйар,
Эрдэҕэһин иннигэр
Эргичийэр…
КУРТУИАХТАР
Саас тыаҕа, бэс быыһыгар,
Ырааһыйа сыыһыгар,
Куртуйахтар мустаннар
Куһугуруу охсоллор.
Төбөлөрүн нөрүтэн,
Кынаттарын саратан,
Күөрчэхтэнэ эргийэ
Чуһуураллар куотуһа.
Ардыгар атааннаһыы,
Сороҕор суоһурҕаһыы,
Утары дьохсооттоһуу.
Ол быыһыгар күргүөмнээн
Уопсай ырыа ыллыыллар,
Көрү-нары тардаллар.
БОЧУГУРАС
Хомурах уйатыттан,
Хорҕойбут сириттэн
Эбириэн бэйэлээх,
Бочугурас эрэйдээх,
Тугу эмит булаары
Куртаҕын толороору
Тыыны хаайар тымныыга,
Тыалга-кууска тахсаары
Дьигиһийэ олорон,
Отонунан, сугунунан,
Утахтаммыт кэмнэрин,
Көрүлээбит күннэрин
Сатаатар биирдэ эмэ
Санаахтыыра буолуо дуо?
ТАЛЛАН КУОҔАС
Улахан күөл ортотугар,
Киэҥ мэндээр киинигэр,
Хабыгырыы хахаара,
Куйуһуйа куһуура,
Таллан куоҕас чолоҥнуур,
Талыы моонньо хороҥнуур.
Көтөрүгэр лаһырҕаччы
Күүскэ ууну таһыйыаҕа.
Кырдалтан, хонууттан
Кыайан көтөн тахсыбат:
Сылыбырыы дайбакка
Сыылаҥхайдаан хаалыаҕа
ЧАЧЧЫГЫНЫАРДАР
Чаачыгыраһа айманар
Чаччыгыныардар
барахсаттар
Оҕомсох да көтөрдөр!
Тумус тыаҕа бөлөхтөөн
Уйаларын тутталлар,
Өстөөхтөрүн мөрөйдөөн
Үүрэн, кыйдаан ыыталлар.
Данилов, Григорий //Сырдыктан сырдык: оҕолорго хоһооннор, ырыалар, остуоруйалар.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1976 .- с. 31
САҤА ТУГУТ
Тумул тыаны аттынан
Туут хайыһар аттанан,
Сылбыйа хаары үрдүнэн
Сырдырҕаччы тэбинэн,
Тиэтэлинэн иһэммин
Таба ыырыгар кэлэммин,
Дьикти суолу көрбүтүм,
Дьиибэргээммин турбутум.
Таба суолун кэнниттэн
Тайах мастыы тирэнэн
Туох эрэ ааспытын,
Туйаҕын суола хаалбытын,
Чуҥнаан аргыый батыстым,
Сэрэйэ, таайа санаатым:
«Туйахтаах кыылтан оччугуй,
Туртас суола дуу, тугуй?»
Сыбар ойуур быыһыгар,
Сырыынньа сыыр быарыгар,
Кыра харалдьык баарыгар,
Күндү ийэтин күөнүгэр
Сытар эбит сыламнаан
Саҥа тугут барахсан.
Үргүбүттүү көрбүтэ
Үчүгэйэ бэрт этэ…
Данилов, Григорий //Сырдыктан сырдык: оҕолорго хоһооннор, ырыалар, остуоруйалар.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1976 .- с.29
КУОБАХ
Күһүн, кыраһа хаара түһэн
Көтөр-сүүрэр мэнээктиитэ,
Үрэх, алаас, от-мас тоҥон
Баата суорҕан үллүнүүтэ,
Бүтэй бүөрдээх үрүҥ куобах
Бүгэн сытан түүн орто,
Охто сытар сыгынах
Анныттан тахса ойдо.
Түүтэ, өҥө ырааһыран,
Тупсубута кэрэтин,
Кырса курдук кылбаарыйан,
Туртайбытын эбитин…
Эмискэ ыраах мутук тостон
Сомуок тыаһын «үтүгүннэ»,
Сүүтүк саҕа сүрэх дуома
Куттанан «ибир» гынна.
Орохтоммут суолун устун
Ойдо буута быстарынан,
Ыраатта ыарҕа, толоон,
Ыккый ойуур быыстарынан…
Кондратьев, А //Атах тэпсэр ньургуһуннар:хоһооннор. — Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1983 .- с15 -16
ҮРҮҤ ЭҺЭ оҕото
Үтүрүһэр муустарын
Үрүт-үрдүгэр дьаарыстыыр
Муустаах байҕал далайын
Муҥура суох куйаарыгар
Үрүҥ эһэ оҕото
Үөрэ-көтө улаатар.
Үргүүк ньиэрпэ үөрүгэр
Үөмэн бултуу үөрэнэр,
Иитиллибит ыырыттан,
Ийэтиттэн ырааппат,
Буурҕа, силлиэ уоруттан
Букатын да толлубат.
ТУГУТ
Тугут, тугут,
Тугутчаан
Туундараҕа дугунан,
Тула өттүн одуулаан,
Туруу бараан дойдута
Туналыйа сытарыттан
Туймаарыйа долгуйан,
Таспар кэлэн турбутугар
Таптаабытым олуһун.
Туйахтарын суолунан
Тойонноохтуу санааммын:
—Туркуну хаарга сыһыарбат
Таба буолсу,— диэбитим.
БЭЛИЭЛЭЭХ
Билэр кыылбыт бэлиэлээх
Кутуругар бэлиэлээх,
Биллэр булчут идэлээх,
Кутуйах бэрдэ идэһэлээх.
Суола-ииһэ тыргыйан,
Суруксута диэн сүрдээх:
Кыраһаҕа илии баттаан
Кырылатан кэбиһиэхтээх.
Быһый кыылчаан—бэлиэлээх
Быйыл даҕаны элбиэхтээх:
Хаппыт балык мэҥиэлээх
Хапкаан бэркэ эстиэхтээх.
ХАБДЬЫ
Хабдьы хаар тордохтоох,
Хабдьы хаар буолактаах,
Хабдьы хаар суорҕаннаах,
Хабдьы хаар сыттыктаах —
Хабдьы сылаас олохтоох.
Хабдьы маҥан сукуйдаах,
Хаар маҥан бэргэһэлээх,
Хаары кэһэр аналлаах
Халтаҥнаабат этэрбэстээх —
Хаарга көстүбэт албастаах.
Күндэ //Сайыҥҥы.- 1975
КЫТАЛЫК кыыл
Толоон, үрэх
Тоҥ хаара уулбут,
Адарҕана быыһа
Килэгир халлаан буолбут,
Ала-тала хомурахтар
Килбэһэн хаалбыттар.
Сааскы күн
Сардаҥатыгар
Кытара-көҕөрөн,
Кылыгыраһан турар
Хатыҥ мастары
Хаба ортолорунан,
КыыҺар туҥакка
Кыыстыйа көҕөрбүт
Айаан ыарҕатын
Арыый үрдүнэн
Кылбагыр маҕан түүлээх,
Кырааскалаах тумустаах,
Кыһыл кыпсыгыр атахтаах
Кыталык кыылым,
Кылбаарыйа көтөн сылдьан,
Кыҥкыр-кыҥкыр саҥарбыта.
Чиряев, Валерий//Дьоллоох оҕо сааска: оҕолорго хоһооннор.- Саха сиринээҕи кинигэ изд – та, 1966.- с10
ДЬИРИКИ
Дьирики-ирики!
Дьирики-ирики!
Дьэ, бэрт киһи, түһүө буолуо!..
Дьэ, бэрт киһи, түһүө буолуо!..
Түс эрэ, бэркин билиэм,
Түс эрэ, түөрэ биэриэм!
Муннугун тоҕо саайыам,
Буору-сыыһы уоптарыам!
Чиряев, Валерий
КУТУЙАХ
Хачыгырыыр муннукка,
Хатыгырыыр долбуурга.
Хоруосканы уоппут,
Хороонугар куоппут.
Кутуйаҕын кутуйах
Куолутунан уоруйах!
Чиряев, Валерий с13
БУЛЧУККА
Саһылтан саҕахтааҕын,
Кырсаттан кылааннааҕын,
Киис киэнэ киргиллээҕин,
Үүс крэнэ толбоннооҕун
Бултаан тыанан эргийбит
Булчут бэрдэ киһибит
Үтүө аата айхалланна —
Ленин орденнанна.
Тобуруокап, Петр //Ытарҕалаах күн: ырыалар, хоһооннор, поэма.- саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1974.- с.63
БУЛЧУТ МУЗЫКАТА
Кыраһа долгун аалан
Кытыы кылыһа кырылыыр,
Кырыымпа кыла буолан
Кыра-кыратык дьырылыыр.
Аҥыр, уу оҕуһа аатыран,
Атынын үлүгэр мөҥүрүүр —
Уу анныгар тыаһыыр барабаанныы
Уҥуоргу хомустан лүҥкүнүүр.
Көҕөн, баас киэнин бастыҥа,
Күннэтэ күөмэйин оҥостор,
Түүн аайы сииктээх дьыбарга
Тымнытан кэбиһэн сордонор.
Чөркөй уйустуун куотуһан
Иҥин араастаан иһиирэллэр,
Чөкчөҥө үөрэ хосуһан
Илин-кэлин түсүһэллэр.
Ийэ кус симик тенора,
Күөрэгэй тохтообот чуораана,
Ээбиллэ эйээрэр горна,
Туруйа лоҥкунас турбата —
Барыта булчут таптала,
Булчут сүрэҕин музыката.
Тимофеев, Михаил. //Эбэм алааһа.- Саха сиринээҕи кинигэ изд-та, 1972.- с.12
Маҥнайгы булт
Мин бүгүн булчуппун
Моҕотой диэн кыылы
Мутугунан бырахтым,
Муннугар түһэрдим!
Маҥнайгы булпуттан,
Мин эбэм, дьон үөрдүн!—
Тыа ыллык суолунан
Тыал курдук мин сүүрдүм…
Кустарга тиргэлиэм,
Күтэргэ чааркаанныам,
Үрэххэ туу угуом,—
Үчүгэй да буолуо!!!