Загрузка...Сэлиичээн Таа та Дьыл Оҕуһа
Туох барыта төрүттээх- уустаах, силистээх- мутуктаах буоллаҕа. Онтон бу сарсыардааҥы саһарҕа тахсыыта көстө түспүт дьикти, кини хантан уонна ханна төрөөн баар буолла? Омос көрдөххө быычыкаайык саҥа төрөөбүт ньирэй курдук. Онтон дьүүллээн, сэргээн ырыҥалаатахха букатын атын эбит. Ньаассын будьурҕай түүлээх, уһун өҥүргэс муостаах, уратыта диэн икки уһун быһах курдук тиистээх эбит. Мунан хаалбыт хараҕынан хайа диэки барыан билбэккэ өр да өр тулатын одуулуу тура түстэ. Сир-дойду муус килиэ буолбут, ханан даҕаны күөх от көстүбэт. Бүүс- бүтүннүү халлааны кытта сир холбоһон хаалбыт курдук. Кыылбыт кып- кыра төбөтүн сыыһыгар туох даҕаны киирбэтэ. Арай биир санаа арахпакка тоҥсуйар:» ,,Маа — муу» Тоҕо мин соҕотох чоройон хааллым, бары ханна бардылар»? Бииртэн биир ыйытык хостонон, үөскээн истэ. Тоҥон ибигирии туран хантан эрэ сылаас салгын биллээрэй диэбиттии иннин диэки атах балай баран истэ. Хаамар да хаамар, туһа суох. Онтон кини оргуйа турар олгуйдаах, тымныы дьыбардаах дойдулаах, көҕөрөн көстөр муус дьиэлээх сиргэ төрөөбүтүн. Сылы эргиччи үлэлиир дьылҕалааҕын дьэ тобулла. Кини саҥа сылы үүннэрэр, Сэлиичээн Таа та — дьыл оҕуһа. Сир-дойду барыта халыҥ хаарынан бүрүллэн. Тымныы тыына бурҕаҥнаан олорор. Күн аайы хас хардыыны оҥорбутунан улааттар улаатан, күүстэнэн — уохтанан истэ. Хаар кыыдамныыра хайдах эрэ куба түүтүн ыһан кэбиспит курдук эргийэ- эргийэ биир сиргэ тобулу чөмөхтөнө түстэ. Онтон муус хайалар үрдүлэринэн көтө тэлибирии ыһылынна. Сэлиичээн Таа та көп түүтүгэр баанчык курдук олоро түспүтүн оҕо — оҕо курдук ойуохалаан түһэрдэ. Соҕотохпун диэн тутахсыйбата. Кини ойуохалаатаҕын, үөрдэҕин аайы хойуу хаар түһэр даа түһэр. Тоҥон турар кистэлэҥнэри арыйар күннэрэ — дьыллара биллэн истилэр. «Пуус» гына тыыннаҕына муннун үүтүттэн хойуу буруо бурҕас гынар. Төбөтүн булкуйа- булкуйа хаары табыйдаҕына атаҕын анныттан уот кыыма араас өҥүнэн чаҕыллан олорор. Сэтинньи сэттистиирин саҕана, халлаан оройугар Чолбон сулус чоҕулуччу көрүүтүгэр, Сэлиичээн Таа та икки туора муоһа көстө түстэ. Сири- дойдуну күөнүнэн көтөн истэҕин ахсын күүһэ — күдэҕэ өссө күүһүрэр, халлааны хайа сүүрэр. Үргэл сулустуун алтыһан таарыйсан аастахтарына Тоҥорон тостурута лыҥкыната ыллатар. Дьүкээбил дьиримнээтэҕин аайы муус хайа саҕа улааттар улаатан истэ. Кини табаарыһа Тымныы тыал, хас хаспах аайыттан Сэлиичээн Таа та Таа та диэн иһиирдэҕин ахсын хаар кыыдамныыра күүһүрэр. Ол ахсын Сэлиичээн Таа та мэниктии охсон ылаары, хаспах устун сасыһа оонньуу сырсар, көтөн эрэрдии сананар. Ол сылдьан халлааны өрө хантайан көрбүтэ, бачымах сулус бөҕө тахсыбыт. Күлүмнээһин сардаҥалара сарадахтанан олорор. Мааны ый хоро хороччу былаатын баанан, дьиэлэнэн кустуктанан көрө-истэ турардаҕына. Кини ньылаҕар кулгааҕын ньылатан иһиттэҕинэ үөһээттэн Сэлиичээн Таа та Таа та диэн ыҥырарга дылы. «Пуус» гына бурҕаҥнатаат ньолбоччу туттан халлааны туһаайбытынан өрө көтөн күөрэйэн таҕыста. Ый дьиэтин- уотун иһинэн сүүрэкэлээтэ. Хоту- соҕуруу, илин- арҕаа суола олорон хаалыар дылы элэстэннэ. Ол аайы халлаан тымныы тыына «тас» гынар, муус «тыс» гынар тоҥоруута үөскээн истэ. Инник сүүрэкэлээтэҕин ахсын икки муоһа модьураан тахсан истэ. Төбөтүнэн булкуйан ылара үксээтэ. Тоҥ сулус чаҕылыйан. Сэлиичээн Таа та дьэ ситэн, Дьыл оҕуһа буолан улаатан үлүннэ, умайа турар уот курдук күөннэннэ. Халлааны биир гына сабардаата. Кэтит көхсө көстүбэт гына күүһүрдэ, саалланна, таныытыттан тымныы тыал сырылаччы бурҕайда. Орто дойду үрдүнэн ааспыт үйэлэр сылларын кэмэ кэрдиитэ биллэн ылаллар. Бу барыта тымныы кыһыннаах үтүө эрэ дойдуга көстөр көстүү буоллаҕа. Тымныы оҕуһа икки быһах курдук сытыы тиистэрэ туллан түстэ. Ити орто дойду тыыннаах оҕуһуттан уратыта, кичэм сиргэ кичэллээхтик саһыарда. Улахан төбөтө саллайан хараҕа кытарымтыйан тоҥ көрүүлэнэн хаалла. Дьиҥнээх Дьыл оҕуһа буолан ситтэ хотто. Кэмэ кэрдиитэ кэллэҕинэ, күлүмнэс сырдыкка кылаана кыларыйдаҕына Сэлиичээн Таа та сыыйа уоскуйар. Дьайыыта оҥоһуута бытаарар. Дьыл оҥоһуута тутулуга эргийэ туруута Сэлиичээн Таа та көмөлтөтө суох хайдах даҕаны Аар айылҕа силигилии сиппэт, үүммэт. Уута- хаара үрүйэлии сыккыстыы туолбат.
Дьохсоҕон Кыыһа
Муус кыырпаҕа кыысчаан
(оҕо саас остуоруйата)
Арай биирдэ былыыр- былыр мин төрөөбүтүм кэннэ, эһиги төрүү иликкитинэ… Дьоммут- сэргэбит алаастарынан олорор эрдэхтэринэ киэҥ алаас кытыытыгар, томороон тымныыга халыҥ хаарынан бүрүллэн, сэргэх ыал кыстыыр балаҕана турар эбит. Бур-бур буруолаах балаҕан иһигэр үс оҕо хаалан бэйэлэрэ букунуһаллара. Тэһийбэккэлэр арааһы айан оонньуу сатыыллара. Бырааттар иккиэн тэҥ саастаах дьон ороҥҥо умса сытан эрэ талах ынаҕынан харсыһан айаатааһын, мөҥүрээһин бөҕөлөр. Ким эрэ кыайар, онтон бэйэлэрэ бөкүнүһэн тураллар. Ынчыктаһыы, модьоолоһуу бөҕө — көрөргүт буоллар күлүө этигит. Сол курдук аралдьытыналлара. Эдьиий үксүн буойааччы, дьүүлдьүт буолара даҕаны, хайалара да баардылаабата. Төрөппүттэрэ сүөһүлэрин аһата, көрө-истэ хотоҥҥо тахсыбыт кэмнэригэр, бүгүн тоҕо эрэ кырыа буолбут түннүгү эмискэ ыраастыырга санаммыттар. Эдьиийдэрэ кыыс оҕо кыһыах булан, балаҕан наара оронугар ыттан тахсан, кырыаны аалбытынан барбыт. Хаар икки өттүнэн ыһыахтана ыһыллыбыт, ол аайы икки бырааттыылар биһиги эмиэ диэбитинэн ытыстарын таһына-таһына эдьиийдэригэр кыттыһан, көмөлөһөн барбыттар. Эйэ дэмнээхтик кыһыаҕы уларса сылдьан кыһыйбыттара, түннүгүнэн сырдык киирэрэ син кэҥээбит, дьэҥкирэ түспүт. Санааларыгар таһырдьа көстөр буолбут. Арай балаҕан буор муостатыгар түннүк ырааһынан күн сардаҥата тыкпыт. Ону кытта араас дьэрэкээн кыырпахтар ойуоккалаһа түспүттэр. Оҕолор бастаан соһуйан остуол анныгар түһэн саспыттар. Сирэйдэрин ытыстарын сыыһынан бүөлэнэн, ол да буоллар дьиктини олус көрүөхтэрин баҕаран тарбахтарын быыһынан көрө сыппыттар. Ол көрдөхтөрүнэ, хаар кыырпахтара холбоһон киирэн барбыттар уонна наһаа сырдык ыраас кыыс оҕоҕо кубулуйбут. Тулата барыта сырдык- сырдык күлүмүрдэс, күлэ-күлэ бычыгыраан ыҥырар курдук үһү. Оҕолор барахсаттар куттаммыттара ааһан, кинилэр дьиҥнээх кыыс дии санаан остуолларын анныттан тахсан, сиэттиһэн эргичиһэ оонньообуттар.Ол аайы хаар мөһүүрэтэ көтөрө үһү. Бэл хараҥа балаҕан иһэ сып- сырдык буолбут. Иһиттэхтэринэ мин ,,Муус Кыырпахчаана диэн ааттаахпын, Тымныы оҕонньор хос сиэнэ буолабын» диэн бэйэтин билиһиннэрбит. «Мин эһигини билэбин. Киирэммин оонньуохпун баҕарарым даҕаны, киирэр ааным суоҕа. Онтон хата бүгүн, ааммын ыраастааҥҥыт бу киирэн оонньоотубут» — диэт ытыһын таһыммыта, оҕолор эмиэ кини курдук таҥастаммыттар, киэргэммиттэр. Бэйэ бэйэлэрин сонургуу көрбүттэр. Ытыстарын «чээн» дэһэ — дэһэ таһынан тэҥҥэ ыстаҥалаһан да ыллылар. Хаар кыыппаҕын ытыстарын сыысчааннарынан тоһуйан ыллахтарына сонно ууллан хаалара. Бары эргичийдэхтэрин аайы хаар-муус түһэн буор муоста бүрүллүбүт курдуга үһү даҕаны ханан да көппөйөн сыппата үһү. Ол да буоллар астына дуоһуйа үөрдэн-көтүтэн кэлбитин курдук сүтэн хаалбыт. Саҥата арай ,,саҥа сылга эмиэ көрсүөхпүт, муус түннүккүт кырыатын ыраастыы сылдьаарыҥ,, -диэн иһиллэн хаалбыт. Оҕолор арай көрдөхтөрүнэ ханна да хаар түспүт сибикитэ суох, арай балаҕан оһоҕун уота бүтэн тымныы салгын баара биллэн барбыт. «Ол иһин даҕаны, оһох ураатынан тахсан барбыт дии»- дэһэ турбуттар. Оннук турдахтарына ийэлээх-аҕалара хоочугураһан, тэбэнэн- сахсынан киирэн кэлбиттэр. «Ычча буолбут, буолумуна даҕаны, остуоруйа түүннэрэ, олоҥхолоох оонньуулара саҕаланан эрдэхтэрэ. Саҥа сыл үүммүтэ дии» ,- дэспиттэр. «Хайа, бу оҕолор, тоҕо балаҕан ортотугар турдугут? Тоҥнугут дуо»?- диэн соһуйан ыйыталастылар. Онуоха эдьиийдэрэ кыыс: ,,Биһиэхэ Муус Кыырпаҕа диэн ааттаах Тымныы оҕонньор хос сиэнэ кыыс кэлэн барда, оонньоотубут аҕай», — диэн кэпсээбитин, ийэлээх-аҕалара соһуйан итэҕэйбэтэхтии сирэй сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. Уонна «Ээ буоллаҕа, ол остуоруйа саҕаламмыт», -диэбитинэн күннээҕи түбүктэригэр түһэн умнан кэбиспит курдук буоллулар. Ол барыта былыыр- былыр эһиги төрүү иликкитинэ, мин төрөөбүт кэммэр буолбута үһү.
Дьохсоҕон Кыыһа