(2 оценок, среднее: 4,00 из 5)
Загрузка...Уоту аҕалар хоһуун үлэһиттэр
1984 с. Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр сулууспалаан кэлэн сырыттахпына ийэм эттэ: Чурапчытааҕы РЭС- кэ суоппарга наадыйаллар. Үлэҕэ киирдэххинэ урут олорбут 4 квартиралаах дьиэҕэ квартира биэрэллэр эбит, — диэн. Билэрдии Попов Петр Гаврильевиһы көрүс диэн сүбэлээтэ. Мин Петр Гаврильевиһы батыһан Чурапчы илин өттүгэр турар урукку Аттаккы дэриэбинэтигэр турар ДЭС, РЭС хонтуоратыгар киирдибит. Хонтуора саҥа эбит. Сыһыары гаражтаах. Чурапчы ДЭС- э оччолорго постояннай режимҥэ үлэлиир эбит этэ. ДЭС – кэ кулууп дьиэлээх, гараж, күнү эргиччи үлэлиир баанньыктаах. Дьон олороругар 16 квартиралаах икки этээстээх дьиэ. 4- түү квартиралаах икки уопсай дьиэлэр. Ларек – маҕаһыын. Икки ПДУ дьиэлээх. Биирэ детсад буола сылдьыбыт. Бииригэр начальник Фуртатов Сергей Антонович дьиэ кэргэнэ олорор. ГАЗ – 66 массыынаҕа суоппарынан ыллылар. Чурапчыга турар 4 квартиралаах уопсай дьиэҕэ квартира биэрэн туран үлэҕэ ылабын диэн буолла. Балыыһаҕа медосмотр толорторон баран кэлбитим, аны Одьулууҥҥа СПТУ -13 бииргэ үөрэммит, сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр биир полкаҕа сулууспалаабыт табаарыһым Лебедев Егор Петрович ЗИЛ- 157 массыынаҕа суоппарынан киирбит. РЭС колллективыгар уруккуттан билэр дьонум элбэхтэр эбит. Ыаллыы олорбут Андросов Петр Петрович – электромонтер водитель, Попов Петр Гаврильевич — электромонтер водитель, Кузьмина Ульяна Прокопьевна – дьуҺуурунай электромонтер, Николаев Аскалон Николаевич – электромонтер, Местников Данил Ньургустанович – электромонтер, Матвеев Феликс Егорович – электромонтер, Васильева Александра Егоровна — дьууурунай электромонтер. РЭС- кэ диспетчер диэн суох кэмэ этэ. Дьуһуурунай элетромонтердар РЭС хонтуоратын бойлердарын көрөллөрө, телефон истэн маастардарга, эбэтэр начальникка этэн авария туората ыыталлара. Аварийнай саппаас матырыйаалы бэлэмнииллэрэ. Манна Седумова Дария, Кузьмина Ульяна Прокопьевна, Местникова Анисья Николаевна, Николаев Аскалон Николаевич, Васильева Александра Егоровна үлэлээбиттэрэ. Оччолорго ДЭС –кэ үксүлэрэ кэлии дьон, нууччалар үлэлииллэр этэ. ДЭС старшай маастара – Санжеев Николай Харлович, үрдүк үөрэхтээх судно мэхээнньигэ. Урукку өттүгэр омук сиригэр элбэхтэ устубут киһи этэ. Итини тэҥэ үөрэхтэрин саҥа бүтэрбит кыргыттар иккилии сылга ананан ССРС араас муннуктарытта үлэҕэ кэлэллэрэ. Олохтоохтортон Катакинов Прокопий Кириллович, Седумов Иван – машинист ДВС этилэр. Васильев Петр Николаевич автобус солбуллубат суоппара. Техника аҕыйах эбит. Икки ГАЗ -66, биир ЗИЛ – 131, биир ЗИЛ – 157, КАВЗ автобус, биир ДТ -75 тыраахтар, биир Беларусь тыраахтар, биир ГАЗ – 52 фекалка. ДТ – 75 тыраахтарга саҥа кэлбит миигинниин саастыы Федоров Сэмэн киирдэ. Харбалаах СПТУ-н саҥа бүтэрбит Постников Леонид Константинович электромонтерунан кэллэ.
ДЭС – кэ саҥа ДГ -72 –лэр кэлэн ДГ -66 дизеллары уларытар кэмнэр этэ. Ону ДЭС-кэ киллэрии эргэ ДГ -66 лары көтүрүүгэ бары үлэлиир этибит. ДЭС түннүктэрин көтүрэн ДГ – 72 дизелы чаас — чаас араартаан киллэрэн оннун булларарбыт. ДГ – 72 түөрт уон тонна ыйааһыннаах. Үксэ лебедка, таль көмөтүнэн. Ол кэмҥэ командировкаҕа сойуус ханнык баарар муннугар ыытыахтарын сөп этэ. Ол курдук, биһигини эдэр дьону: Федоров Сэмэни, Постников Леонид Константиновиһы уонна миигин, үс ый Серебреннай Борга турар ГРЭС – кэ үс ыйга ыыппыттара. Сорохтор Анаабырга, Сахалиҥҥа тиийэ үлэлээн кэлэллэрэ. Саас Мындаҕаайыга пароход кэллэҕинэ куруустааһыҥҥа тахсарбыт. Сайын Нуотара үрэҕэр окко командировкалыыллара. Чурапчыга дулҕа быһыыта, титириги кэрдэн сүөһү эбии аһылыгын бэлэмнээһин үлэтигэр кыттарбыт. Электромонтердары эбии үөрэхтээһин бырагыраамматынан Братск куоракка элбэх киһи үөрэммитэ. Электрическай уот Бэстээххэ үлэлии турар энерговагоннартан Майа – Төҥүлү – Чыаппара- Мугудай нөҥүө Чурапчы ДЭС- кэ кэлэр этэ. ВЛ -35 кв линиянан кэлэр этэ. Чурапчы ДЭС – тэн ВЛ – 35 кв линиянан Л -41 Аммаҕа, Л – 40 Таатта оройуоннарыгар барара. Чурапчытааҕы ДЭС ДГ -72 сэттэ дизеллээх этэ. Ол дизеллэринэн көмөлөһүннэрэн бу линияларынан уоту биэрэр эбиттэр. Эбэтэр автономно үлэлиир. Чурапчы оройуона 4 мвт ылар, онтон ордорон Таатта, Амма оройуоннарыгар бэриллэр эбит. Биһиги РЭС үлэһиттэрэ ВЛ -35 кв саҥа буоланнар онно үлэ аҕыйах, үксүгэр ВЛ – 10 кв, 0,4 кВ линияларга үлэлиирбит. Опора пасынкалааһына, саҥа опора туруоруута барыта күрдьэҕинэн хаһан падающай оҥостон, массыынанан тардан туруорар этибит. Биригэдьиирдэрбит Ноев Петр Сергеевич, Андросов Петр Петрович, Попов Петр Гарильевич, Местиков Данил Ньургустанович, Кардашевскай Гаврил Петрович, Барашков Филип Филиппович, Барашков Ефим Афанасьевич идэлэрин баһылаабыт дьон этилэр. Суоппардарга наставник Антипин Анатолий Афанасьевич, Катакинов Михаил Кириллович уопуттаах суоппардар. Тырахтарыыс Платонов Дмитрий Васильевич бэйэлэрин идэлэринэн уһуннук үлэлээбит дьоннор. ВЛ – 35 кВ – линияҕа изолятор уларытарбыт. Онтон линия эргэрбитигэр опора уларытар буоллубут. Траверса уларытыытын сайыҥҥы түүн уларытарбыт. Күнүс уот араарарбытын көҥүллээбэт этилэр. ВЛ – 35 кВ авария буоллаҕына Сулҕаччыга диэри сатыы кэрийэн тиийэн изолятор уларытан кэлэрбит. Сулҕаччыга диэри биһиги көрөр этибит. Массыына тиийбэт буолан ГАЗ -66 үксүгэр авария туората барааччы. Өрөбүл игин диэн көрүллүбэт. Телефон суох буолан массыынабын сайынын дьиэбэр туруорарым. Массыынаҕа турар рациянан ыҥыраллара. Бу массыынабар 1994 сыллаахха диэри, оруобуна уон сыл үлэлээбитим.
Онтон электромонтер буолбутум. Лебедев Егор Петрович бастаан ЗИЛ -157, онто ЗИЛ -131 массыыналарга 1997 с. диэри үлэлээбитэ.
Ивановотааҕы энергетическэй техникуму бүтэрэн Егордуун иккиэн техник – электрик идэтин ылбыппыт. Лебедев Егор Петрович подстанцияҕа дьуһуурунай электромонтерунан, онтон салгыы диспетчеринэн пенсияҕа тахсыар диэри үлэлээбитэ.
1987 сыллаахх ВЛ 110кВ подстанция 110/35/10 Чурапчыга үлэҕэ киирэн биһигини РЭС- тэри центральные электрические сети холбообуттара. ДЭС северные электрические сети хаалбыта. Бу туһунан биһиэхэ биллэрэн баран эһиги ГАЗ -66 икки устуука, ЗИЛ – 157, ЗИЛ – 131 буур массыыналары, биир МТЗ -82, биир ДТ -75 тыраахтардары илдьэ бараҕыт диэн буолла. РЭС начальнига суох буола түстэ. Мин ГАЗ -66 массыынанан дьоммун үлэҕэ таһар буоллум. Түөрт квартиралаах дьиэ таһыгар энергосбыт гараһыгар сыһыары гараж туттубут. Күҥҥэ 10 чаас үлэлиир буоллум. Опыттаах электромонтер Ноев Петр Сергеевич сүрэҕин баҕатынан салайдын диэтэхтэрэ буолуо кырдьаҕас үлэһиттэр. Ноев Петр Сергеевич элбэх саҥата суох кими эрэ авария туоратарга, кими эрэ техника көрүнүүтүгэр табыгастаахтык аттаран туруорар этэ. Бары эппиэтинэстээх баҕайы буола түстүбүт. Үлэ бөҕөтө оҥоһулунна.
Бэрээдэк да тосту уларыйда. Чурапчы салайааччылара күһүн кэлэн бэйэҕит искититтэн начальникта талан таһаарын диэтилэр. Биһиги биир соҕотох хомуньуустаахпытын Кардашевскай Гаврил Петровиһы таллыбыт. Ол гынан баран киһибит бирикээһэ суох уһун баҕайытык кэлэр сыл сааһыгар диэри сылдьыбыта. Маастар Макаров Иван Кириллович пенсиялаахпын, салайар үлэҕэ үлэлээбэппин диэн аккаастаммыта. Бу кэмҥэ сельэнерго үлэтэ- хамнаһа биллэр буолан барда. Директор Макаров Егор Семенович. Сайылык, сылгы көрөр сирдэргэ ВЛ -10кВ линиялар сир – сир аайы элбээн истэ. Сорох бөһүөлэктэр истэригэр саҥа линиялар тардылыннылар. Механизированнай колонна куораттан кэлэн бөһүөлэктэр линияларын саҥардан биэрдэ. Директордара бэйэбит киһибит Хатылыттан төрүттээх Прокопьев Поликарп Павлович эбит.
Ноев Петр Сергеевич сүрдээх сэмэй оҕонньор этэ. Болтоҥо Кындалыттан төрүттээх. Биирдэ айаҕа аһыллан миэхэ кэпсээтэ: 1945 сыллаахха көһүүттэн кэлэн иһэн бу билигин турар ДЭС территориятыгар Аттакылар дэриэбинэлэрэ диэн ааттаах сиргэ хонон – өрөөн ааспыппыт. Дойдубутугар Кындалга тиийиэх иннинэ сыннньаныахха. Таҥас – сап суунан дойдубутугар ыраас дьон тиийиэххэ диэн санааттан. Оччолорго мин 14 саастаах оҕо этим. Мин ол туһунан ыйыталаһан көрбүппэр: ол көһүүгэ сылдьан эрэйи – муҥу көрсүбүппүт киһи киһиэхэ кэпсээбэт алдьархайа диэн аккаастаан кэбиспитэ.
Андросов Петр Петрович, Макаров Егор Семенович, Макаров Иван Кириллович, Платонов Дмитрий Васильевич кэнники үлэҕэ киирбит Монастырьев Егор Егорович Чурапчы көһөрүллүүтүн кыттыылаахтара. Попов Петр Гаврильевич 1968 сыллаахха Чурапчыга ДГ -66 диэн судно моторун аҕаланнар билиҥҥи ПМК территориятыгар туруоран Чурапчыга туруктаах электро уоту биэрбит дьоннортон биирдэстэрэ. Электрическай уот ситимигэр 40 сыл үлэлээбитэ. РФ энергетикэтин Бочуоттаах үлэһитэ. Макаров Егор Семенович 1969 сыллаахтан үлэлээбит. Бастакы анал үрдүк үөрэхтээх специалист. Чурапчытааҕы ДЭС ВЛ -35 кВ линия тардыллар бырайыагар кыттыспыт, тутуллан үлэҕэ киирэригэр приемкалаабыт киһи.
Бу дьону кытта алтыһан үлэлээбитим диэн киэн туттан дьоҥҥо кэпсиибин.
Николаев Аскалон Николаевич 1971 сыллаахха Чурапчыга Майаттан кэлэн үлэлээбитэ. Кэргэнэ, оҕото суох киһи. Биир дьикти дьарыктаах этэ. Оҕуруотчут. Теплицаҕа оҕурсу, помидор Чурапчыга бастакынан үүннэрбитэ. Онно араас оҕуруот аһын суорта элбэх буолара. Биһиги хаһан да көрбөтөх үүнээйилэрбитин олордор эбит. Сибэкки арааһын дьиэтигэр кыһыннары үүннэрэр. Чурапчы оҕуруот үүннэрээччилэрэ киниттэн элбэххэ үөрэммит буолуохтаахтар. Рассада арааһын атыылыыр этэ. Күнүс киниэхэ киирэн элбэх киһи эбиэттиир этибит. Сороҕор мин өйүөтэ да суох киирэн аһаан тахсарым. Асчытын чааһынан эмиэ табыллыбыт киһи. Күһүн остуолугар маҕаһыынтан ылыллыбыт саахар, ынах арыыта эрэ баар буолар онтон атын аһа барыта бэйэтэ үннэрбит аһа буолар этэ. Инкубаторга чоппууска таһааран, сымыыт туттаран массыына фондата ылбыта. Ол массыынатын мин Большой Невертан перегоннаан аҕалбытым.
1988 сыллаахха Чурапчытааҕы сельэнерго сабыллан Макаров Егор Семенович биһиэхэ РЭС – кэ кылаабынай инженеринэн кэлбитэ. Кинини батыһан сельэнерго үлэһиттэрэ, бары анал идэлээх, идэлэрин үчүгэйдик баһылаабыт дьон кэлитэлээбиттэрэ. Онон аны дэриэбинэлэргэ дьуһуурунай электромонтердар баар буоллулар. Чыаппараҕа Сорокоумов Дмитрий Дмитревич, Барашков Сергей Иннокентьевич, Дириҥҥэ Аммосов Яков Дмитриевич, Хайахсыкка Климов Петр, Протасов Михаил Гаврильевич, Кытаанахха Монастырев Владимир Николаевич, Сылаҥҥа Платонов Юрий Николаевич, Мугудайга Жергин Василий Николаевич, Чурапчы селотугар Павлов Петр Михайлович, Хатылыттан Фомин Дмитрий Федорович, Дириҥтэн Лазарев Василий Дмитриевич үлэҕэ киирдилэр. Сибээспитин көрөр үлэһит Максимов Владимир Семенович бу кэмҥэ кэлбиттэрэ.
Макаров Егор Семенович сельэнерго ыһылларыгар ГАЗ -52 будка саҥа массыынаны биһиэхэ бэрдэрдэ. Бу массыынаны будкатын дьон олорор гына оҥорон аны үлэһиттэри Антипин Анатолий Афанасьевич таһар буолан мин үлэм лаппа чэпчээтэ. Үлэһиттэри таһарын таһынан оҕолорбутун детсадка таһар этэ. Анатолий Афанасьевич хата оҕолорбутун бэйэбит үлэттэн хойутаатахпытына детсадтан ылан абырыыра. Бэйэтэ да оҕолорго аламаҕай буолан астынан аҕай эбиэттии олорон оҕолору хайдах таспытын кэпсээн күллэрэрэ.
Ити кэмнэргэ үрдүк үөрэҕи бүтэрэн Федосеев Евгений Семенович, Феоктистов Николай Пантелеймонович, Лонгинов Данил Иванович кэллилэр.Онтон кэккэ сылларга Пермяков Виктор Афанасьевич, Захаров Олег Николаевич кэлбиттэрэ. Совхозтар эстибиттэригэр үрдүк үөрэхтээх Феоктистов Василий Пантелеймонович, Говоров Владимир Семенович РЭС – кэ кэллилэр. Дьэ тэрилтэбит специалистарынан хааччыллан барда.
Хонтуорабыт эргэрэн саҥа блочнай хонтуора тутулунна. Манна үлэһиттэр аһыыр хосторо тэрилиннэ. Чепалова Елизавета Николаевна үлэһитинэн киирдэ. ДЭС- тэн отоплениебытын арааран уотунан сылытынар буоллубут. Сибээспитин Максимов Владимир Семенович хааччыйар буолла. Саҥа таас гараж тутуллунна. Гараж сыһыары баанньыктаах, реммастерскойдаах аныгы тутуу буолан үлэлиир усулуобуйа лаппа тубуста.
Эдэр электромонтер уолаттар Чепалов Александр Владимирович, Крымов Николай, Макаров Владимир Дмитриевич, Тимофеев Иван Иванович үлэҕэ кэллилэр.
1991 сыллаахха Кындал бөһүөлэк иһинээҕи линиятын оҥоро сырыттахпытына уолаттар радионан аны ССРС ыһыллар үһү диэн сонун истэн соһуйуу буолла. Чурапчыга кэлбиппит кырдьык буолан биэрдэ. Сыыйа олох ыараабыта биллэн барда. Ыал барыта сүөһү иитэр буоллубут. Оннооҕор мин үс ыанар ынахтана сылдьыбытым. Инфляция диэн тугун эппитинэн – хааммытынан биллибит. ССРС эрдэҕинэ 200 -300 солкуобай хамнастаах дьон 1994 сыл диэки 700000 солкуобай хамнастанныбыт. Кэнники онтукабыт кэлбэт буолан барда.
Кылаабынай инженер Макаров Егор Семенович салалтатынан аны утары эккэ – арыыга үлэлээн тэрилтэ үлэһиттэригэр тэҥҥэ ас үллэриитэ буолар. Сороҕор харчыга үлэлиибит. Мин 4000 ылбыппынан Дружба -4 бензининэн барар эрбии атыылаһан уһуннук илдьэ сылдьыбытым. Макаров Егор Семенович туруорсуутунан үлэһиттэр электрическай уотунан чааһынай дьиэбитин сылытынарга көҥүл ылбыппыт. Биһиги элбэх ыал отоплениеҕа ТЭН холбонон абыраммыппыт. Кини туруорсуутунан буфетка штат көрүллүбүтэ. Үлэһиттэр харчынан кыттыһан сылаас аска кэлэр буоллубут.
Кыһынын Якутскэнерго капитальнай ремоҥҥа харчы көрбөт буолан үлэ ыытыллыбат. Ол кэмнэргэ үөһээттэн үлэһиттэргэ социальнай көмөтө оҥорун диэн бирикээс тахсан Кузьмина У.П. дьиэтин көҥдөйүн тутан биэрдилэр, миэхэ саҥа туттубут дьиэбэр 3х3 булуус хастылар.
Чурапчытааҕы РЭС Цеховой комитетыгар үлэм.
Кузьмина У.П. цехкомҥа үлэлээн бүтүөр диэри чилиэн этэ. Кэнники мин эмиэ чилиэнинэн, онтон бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитим. Ульяна Петровна элбэх утренниктары оҕолорго ыыттаҕа. Ол курдук илин эҥэр РЭС – ри ыҥыран ыһыах тэрийбиппит. ЦЭС үрдүнэн электромонтердарга, суоппардарга профессиональнай куоталаһыы кэмигэр дьону аһынан хааччыйыы биһиги үрдүбүтүнэн ааһара. ЦЭС салайааччылара бырааһынньыктыы олорон Ульяна Петровналыын кэргэнниилэр диэбиттэриттэн соһуйдубут. Тоҕо инньэ диигитий? – диэн ыйыппыппар “Онтон наар бииргэ сылдьаҕыт дии, ол иһин кэргэнниилэр диибит”, — диэн соһуттулар. Кырдьык наар бииргэ сылдьан профсоюз наадатыгар хонтуоралары, маҕаһыыннары кэрийэрбит. 80-с сыллар бүтүүлэригэр биһиги оройуонна куобах элбэх буолара. Күһүн начальник Кардашевскай Г.П. массыынабын ГАЗ-66 — көҥүллэтэн РЭС уолаттарын илдьэ куобах күрэҕэр илдьэ сылдьарым. Манна Чурапчы арҕаа түөлбэ олохтоохторо, бииргэ улааппыт уолаттарым Попов Иннокентий Иннокентиевич, Смирников Август Викторович куобах күрэҕин тэрийээччилэр. Олорго кыттыһан уолаттар бэркэ бултаан, айылҕаҕа сынньанан кэлэрбит. Кэнники куобах суох буолан аны Мындаҕаайыга сетевой участок эл/мон Павлов Василий Васильевичка киирэн куобах күрэҕэр тэрилтэнэн кыттарбыт. Сороҕор Якутскэнерго улахан салайааччылара Кычкин Павел Егорович, Осипов Прокопий уо.д.а.кэлэн кыттыһаллара.
Мындаҕаайытааҕы СУ мастара Сысолятин Иван Семенович Амма өрүскэ балыктааһын тэрийэн, өрүс балыгын бултаһан, бэртээхэй сынньалаҥы тэрийэрбит. Сысолятин И.С. бэйэтэ андыга сытар күөллээх, үүтээннээх. РЭС диспетчера Лебедев Е.П. онно хоно сытан биир түүн иһигэр иккиэ буолан 40 көҕүллээҕи бултаан булка сэдэхтик буолар түгэнҥэ тиксэн турар. Лебедев Е.П. доруоп саанан ытыыга спортинг көрүҥэр оройуонҥа бастаан турар. Күһүн саас кустааһыҥҥа киниэхэ тэннээх чугас эҥэр суоҕа буолуо. Иван Семенович бу үүтэнигэр биһиги элбэхтэ хонон ааһар сирбит. Мындаҕайы – Мырыла ПС көрө сылдьан киэһэрдэхпитинэ манна хонорбут. ТМО мастара Софронов Н.К. уонна мин бу үүтэнҥэ Иван Семеновичтыын куска, туйахтаах да кыылга элбэхтэ бултуйбут дойдубут. Байанай дук гынан уолаттарым үөрбүт- көппүт сирэйдэрэ- харахпар бу баардыы көстөн кэлэр. ЦЭС кылаабынай инженера Захаров А.А. манна кэлэн балыктаан, андыга сытыһан дуоһуйа сынньанан барара.
Куобах эстэн эрдэҕинэ бүтэһик куобахтааһыны тэрилтэбит суоппара Павлов Павел Софронович Хайырҕаска сайылык дьиэтигэр хоннорон тэрийбитэ. Начальник Барашков Ф.Ф. көҥүллээн ЗИЛ-131будкалаах массыынанан, танкетканан бэркэ бултаан, сынньанан кэлбиппит.
Чурапчытааҕы охотобществоттан Кардашевскай Г.П. , Чурапчытааҕы охотобщество Общественнай боломуочунайа Попов П.Г. РЭС базатын аттыгар турар күөлбүтүн көҥүллэтэн уонунан сылларга биһиги тэрилтэ балыктыыр күөллээхпит. Тэрилтэҕэ сыһыарыллыбыт муҥхалаахпыт. Сорох сылларга Таатта, Амма РЭС – тэрин ыҥыран уопсай муҥхалааһын буолар.
ЦЭС кэллэктиибэ, кылаабынай инженер Захаров А.А. салайыытынан муҥхаҕа кыттан барбыттара. Сорохтор үйэлэригэр бастакы кыһыҥҥы муҥханы көрдөхтөрө.
Начальник Кардашевскай Г.П., гл. инженер Макаров Е.С. туруорсууларынан Таатта үрэҕэр ЦЭС үрдүнэн бастакы ыһыах тэриллибитэ. Манна Таатта, Амма, Уус Алдан РЭС – тэрэ, ЦЭС салайааччылара кэлэн кыттан барбыттара.
Бу тэрээһиннэр тэрилтэ үлэһиттэрэ түмсүүлээх буоларыгар олук буолбуттара саарбаҕа суох.
Ити курдук цехкомҥа уһуннук, таһаарыылаахтык үлэлээбиппит дии сананабын.
1994 сыллаахха Лебедев Егор Петрович, мин – Дьячковскай Егор Васильевич, Макаров Владимир Дмитриевич, Тимофеев Иван Иванович буолан Иваново куорат электроэнергетическай техникумун филиалыгар үөрэнэ киирдибит. Үөрэхпит Красноярскайга баар. Диплому Ивановоҕа бэйэтигэр тиийэн туттарбытым. Онон уон сыл суоппардаан баран электромонтер ученигынан көстүм. Хамнаһа төрүт кыра эбит да онно кыһаммакка үөрэхтэннэхпинэ ситиһиэм диэн санаалаахпын. Куоракка УПЦ (учебно – производственный центр) үөрэнэн сыл иһигэр төрдүс группалаах, төрдүс разрядтаах электромонтер буоллум. Наар авария туоратыытыгар, линия оҥоруутугар сылдьыбытым туһалаатаҕа буолуо. Үөрэхтэрин син ылынан иһэбин. Сыл иһигэр экзамен бөҕө туттаран төрдүс разряд ылары ситистим. Начальник Кардашевскай Гаврил Петровиһы экзаменна тут диэн батыһа сылдьабын. Разряд үрдэтээри, хамнас аахсаары. Кылаабынай инженер Макаров Егор Семенович: РЭС – кэ саҥа биригээдэ тэрийэбит. Подстанционниктар диэн буолаҕыт, — диэтэ. Подстанция обрудованиетын көрөр идэлээх дьон. Маастарынан Говоров Владимир Семенович ананна. Электромонтердарынан Фомин Федор Дмитриевиһы, Павлов Петр Гаврильевиһы уонна миигин анаатылар.
Үлэм миигин тургутардыы саҕаланна. ПС – 110 Чурапчы сарсыарда үлэлии кэлбиппит ЗРУ (закрытое распределительное устройство) – 10 аана ОРУ (открытое распределительное устройство) – 110 күрүөтүгэр сытар эбит. Биир аана ОРУ – 35 иһигэр киирбит. ВМПЭ(выключатель масляный с электромагнитным приводом) – 10 эстибит эбит. Выключатель ячейкаттан ойон тахсан утары ячейкаҕа хомуру түспүт. Барыта умайбыт. Дьуһуурунай электромонтер Постников Михаил түүн выключатель холбоон баран хата дьолго тахсыбытын кэннэ эстибит. Биричиинэтэ биллибэт. Бу билигин санаатахха туруоралларыгар заводтан хайдах кэлбитинэн олордубуттар. Ким да биир тэҥник выключатель быһахтара холбонорун бэрэбиэркэлээн көрбөтөх буолуон сөп дии саныыбын. Ону бэрэбиэркэлиир прибор ЦЭС да үүрдүнэн суох этэ. Биһиги, Ф.Д. Фоминныын сүбэлэһэн маннык прибор оҥостуохха диэн 220/12 трансформатор булан 3 электролаампаны холбоон онон көрөн оҥорор буолбуппут. Атын выключателлэр бэрэбиэркэлээн көрбүппүт оннук туруктаах тураллар эбит. Бу үлэни оҥорбуппутун кэннэ мин өссө 30 сыл үлэлээбитим да маннык быһылаан Россия да үрдүнэн тахсыбыта суох. Ол иһин биричиинэтэ мин эппитим курдук буолуо дии саныыбын.
Үлэлээбитим ый да буола илигинэ В -112, МКП – 110 Б выключатель буруолаан тахсыбыт. Дьуһуурунай электромонтер Баин Иван Иванович дьуһуурустубатын кэмигэр. Выключатель өрөмүөннэнэр буолла. Үс бааҕар 9 тонна арыылаах. Маны ханна гынабыт диэн ыйытыы турда. Туох иһиттэргэ, тугунан хачайдаан? Биричиинэтэ арыытын аналиһа куһаҕан буолан выключатель мас траверсата үллэн тахсан, харан хаалан контагын ситэри холбооботох диэн буолла. Биһиги иһит – хомуос тэринэн, кылаабынай инженер Макаров Егор Семенович булан — талан арыыбытын иһиттэргэ сүөкээтибит. Выключатели бүтүннүү ыстыбыт. Манна ЦЭС бэһис разрядтаах Куклин диэн нуучча киһитэ көмөҕө кэллэ. Ол киһилиин выключатель иһигэр киирэн вводтары олортубут, контактарын уларыттыбыт. Биир саамай ыарахана диэн выключатель регулировкалааһына эбит. Биир ый курдук үлэлээн бүтэрбиппит.
Миигин тургутуу манан эрэ бүппэтэ. ЗРУ -10 иһигэр биригээдэнэн үлэлии сылдьабыт. Ол кэмэ ЦЭС РЗАИ( релейная защита и автоматика) биригээдэтэ кэлэн эмиэ үлэлии сылдьаллар. Маастардара Захаров А.А. Дьуһуурунай электромонтер Баин И.И. переключение ыыта сылдьан ЗРУ – 10 иһигэр киирэн В – 10 -1Т шината уоттаах турдаҕына ЗНТ – 10 (заземляющие ножи трансформатора) бэрэбиэркэлээн трехфазнай КЗ (короткое замыкание) оҥордо. Алдьархайдаах улахан уот өрө уһууран тахсан аһаҕас аан диэки субурус гынна. Дулҕа саҕа уот, тыас – уус бөҕө. Хата мин аан таһыгар турар буолан аан кэннигэр түстүм. Уот хата Баин И.И. үрдүнэн ааста. Миэхэ хайдах эрэ “ситэри суоппардыы сылдьыбытым ордук буолсу дуу” диэн санаалар киирэн аастылар. Хата дьолго оһол тахсыбата. 1Т уларыйбыта – бириичинэ онтон да буолуон сөп.
1994-1997 сыллаахха Иваново куоракка үөрэнэн диплом туттардым. Специальноһым “Электрические сети и системы” диэн техник — электрик идэлээх киһи буоллум. Макаров Е.С. пенсияҕа тахсан кылаабынай инженериттэн тохтоон техник буолла.Кылаабынай инженеринэн Баин И.И. буолбута.
1997 с. СГУ, ИТФ факультетыгар инженер – электриктэри үөрэтэр буоллулар. Орто анал үөрэхтээхтэри хомуйан группа тэрийдилэр. Манна Чурапчы РЭС – иттэн Барашков Ф.Ф.,Кардашевскай Г.П., Баин И.И. уонна мин үөрэнэ киирдибит.
1999 с. сайыныгар миигин распределительные сети маастара оҥорбуттара. Бу үлэҕэ ананан саҥа үлэлээн эрдэхпинэ Говоров В.С. атын үлэҕэ баран миигин ПС маастарынан көһөрбүттэрэ.
ПС 110/35/10 «Чурапча» -ҕа дьуһуурунай электромонтер Монастырев Егор Егоровичтыын переключения ыыта сылдьан электромонтер Ноев Сергей Петрович үрдүк күүрүүлээх уокка чугаһаан биэрэн уокка оҕустаран иэдээн тахса сыста. Хата улахан эчэйиини ылбатаҕар үөрдүбүт.
Бу быһылаан кэнниттэн миигин маастарбыттан тохтотон эмиэ электромонтер буолабын. Начальникпытын Кардашевскай Г.П. начальнигыттан тохтотон старшай маастар буолар. Улуус дьаһалтата Барашков Ф.Ф. начальнигынан анаата.
Бу сыл күһүнүгэр идэлээх киһи тиийбэтинэн төттөрү ПС маастара буолабын.
ПС маастарынан үлэлии сылдьан ЦЭС тэрийбит куонкуруһугар кыттан мин бырайыагым бастаан, аны ол буруйугар бу бырайыаккынан электромонтердары үөрэтэр полигон оҥор диэн ЦЭС бирикээс ыытта. Биир нэдиэлэ болдьохтоотулар. Мин РЭС, ДЭС үлэһиттэрин хомуйа тардан үлэ бөҕөтө буола түстүбүт. Полигону Чурапчы ПС 110 кВ аттыгар туттубут. Полигоммутугар 35 кВ выключатель, трансформатор уонна ВЛ-35 кВ икки анкернай опоралах линиялаах, 10 кВ ячейка (выключатель) ВЛ-10 линия, ТП10/0.4 кВ — ВЛ – 0.4 кВ эмиэ линиялаах оҥоттордум. Ону таһынан уот уматан ону умулларар пожарнай тренировка ыытар сирдээх. Комиссия олорон кэтээн көрөрүгэр диэн сарай туттубут. Выключателлэрбитин ПС иһиттэн оперативнай уотун тартылар. Маны барытын күрүөлээтибит. Этиллибит болдьох иһинэн барытын бүтэрдибит. Сарсыҥҥы күнүттэн ЦЭС үрдүнэн ыытыллар биир идэлээхтэр күрэхтэһиилэрэ саҕаланна. Бу күрэххэ Чурапчытааҕы РЭС электромонтердара, маастардара бары көрүҥҥэ миэстэлэһэн ЦЭС үрдүнэн 2 миэстэ буолбуппут. Суоппардар күрэхтэригэр биһи уолбут Корякин Никита бастаата. Бу сүүһүнэн киһи кэлэн хонон, аһаан баралларыгар РЭС цехком членнэрэ Кузьмина У.П., мин уо.д.а.улахан үлэни ыыппыппыт.
2001с. СГУ -ка үөрэххэ киирбит дьон ситиһилээхтик дипломмутун туттардыбыт. “Электроснабжение промышленных предприятий” диэн идэлээх инженер – электрик дьон буоллубут.
2002 с. Уһун-Күөлгэ уруккуттан оҥоһуллан иһэн тохтоон халбыт 35/10 кВ подстанцияны, К-59 ячейкалардаах саҥаттаан оҥордубут. Электромонтер Платонов Юрий Николаевич, Сергеев Николай Валериевич, Романов Александр Александрович, Иванов Лев Васильевич, Неустроев Владимир Прокопьевич, сварщик Винокуров Алексей, Уһун-Күөлгэ дьуһуурунай электромонтер Платонов Ю.Н. кыра дьиэтигэр олорон ый курдук үлэлээн үлэҕэ киллэрбиппит. Релейнай защитатын РЗ маастара Дыдаев В.Н биригээдэтэ таҥан оҥордо. Ол иннинэ үлэлээн турбут мачтовай 35/10 подстанцияны көтүрэн, эрдэ оҥоһуллубут анкернай опораларга, РЭС ВЛ маастара Пермяков В.А. биригээдэтэ проводтарбытын ыйаан ноҕуруусканы саҥа подстанциябытыгар көһөрдүбүт. Ол күн кыһынҥы кыстык хаар түстэ.
Бу күһүнүгэр ДЭС – н холбонон турар Л -41 Чурапчы – Сулҕаччы линия оперативнай холбооһуна табыллыбатынан ПС – 110 Чурапча көһөрөргө туруорсуубутугар сөбүлэнэн В-35 С диэн блочнай выключатель ЦЭС -н аҕалан бэйэбит күүспүтүнэн туруорбуппут.
2003 с. саас РЭС кылаабынай инженерэ Баин И.И.куоракка саҥа үлэҕэ барбытыгар миигин аны РЭС кылаабынай инженера оҥордулар.
Кылаабынай инженеринэн үлэлии олордохпуна Чурапчы улууһун баһылыга Аммосов Иннокентий Николаевич элбэх көмөнү оҥорон турар. Техникаҕыт эргэтэ бэрт диэн хаһаайыстыбаннай тэрилтэлэртэн харчы хомуйан УАЗ Хантер ылан бэрдэрбитэ.
“Чурапчы нэһилиэгин иһигэр электрическэй уоту тупсаран оҥорорго эһиэхэ туох тиийбэтин миэхэ суругунан түһэр”, — диэтэ. Мин старшай маастар Г.П. Кардашевскайдыын олорон баҕа санаабытын барытын суруйдубут. Сурукпутун баһылыкка тиэртибит. Ол сурукпутун баһылыкпыт илдьэн Правительство председателя Егор Афанасьевич Борисовка киллэрэн маннык көмө наада диэбитигэр Борисов Е.А. визалаан баран генеральнай директор Ильковскайга ыыппыт. Ильковскай визалаан баран ЦЭС директорыгар Головченко М.А. ыыппыт. Бу Правительство председателя туруорсуутун толоруохтааххыт диэн буолбут.
Миигин ЦЭС кылаабынай инженера Захаров А.А. ыҥыртарда. Мин туох буолбутун билбэккэ сылдьар киһи тиийбитим: Егор Васильевич, бу эн ханнык тэрилтэ үлэһитинэҕиний, — диэн ыйыта көрүстүлэр. Мин мух – мах бардым. Дьыала көһүппэтэх өттүбүнэн эргийэн таҕыста. Оччолорго Якутскэнерго уонна дойду да үрдүнэн үп – харчы боппуруоһа кытаанах кэмнэрэ. Үлэһиттэргэ хамнас толору саҥа төлөнөн өрө тыынан эрэр кэммит. ПТС -ка үлэлиир биир дойдулааҕым Баин И.И.: Бу эн хайдах Правительство председателигэр тиийэ сурук түһэрэ сылдьаҕын? Правительство председателин бирикээһэ булгуччу толоруллуохтаах, онон Чурапчы РЭС -р сэттэ трансформаторнай ПС атын оройуоннарга барыахтааҕын эһиэхэ ыытабыт, — диэтэ. “Эн РЭС үлэһиттэрин туруоран бу былааннаабыт үлэҕин барытын бүтэриэхтээххин”, — диэн мөҕөн баран ыыттылар. Бу үлэ барыта болдьоҕор туолбута. Аммосов И.Н. ол да кэнники да сылларга миигиттэн ыйыталаһар “туох эрэ боппуруос баар буоллаҕына кыбыстыбакка миэхэ этээр, кыах баарынан көмөлөһүөхпүт”, — диирэ.
Инженер — электрик идэлээх уолаттар биһиэхэ РЭС – кэ кэлэн үлэлэрин саҕалаан баран билигин ЦЭС салайар үлэһиттэрэ буола сылдьаллар. Ол курдук Антипин Сергей Владимирович ЧурапчыРЭС – гэр старшай диспетчеринэн үлэлээн баран Майа РЭС -гэр кылаабынай инженерынан ананан барбыта, ол кэнниттэн билигин Амма РЭС -ин начальнига, Седалищев Николай Николаевич – Чурапчы ДЭС – ҕа маастарынан үлэтин саҕалаабыта, билигин Уус – Алдан РЭС-н начальнига. Карсанаев Дмитрий Афанасьевич – диспетчеринэн үлэтин саҕалаабыта, билигин РЭС кылаабынай инженерэ. Игнатьев Николай Степанович – автомеханигынан үлэтин саҕалаабыта, билигин Амматааҕы РЭС механига. Мин ПС маастара, кылаабынай инженер буолан үлэлии олордохпуна миэхэ үлэҕэ киирбит электромонтердар билигин Романов Александр Александрович — диспетчер, Пестерев Василий Иванович – ПС маастара, Захарова Любовь Николаевна – инженер СТОИР, Фомин Федор Дмитриевич – РЗИА маастара, Макаров Юрий Юрьевич – кыһыл көмүһү хостуур ООО «Хотулар» генеральнай директора буола үүннүлэр. Биир дойдулаахпыт Чурапчы Хайахсытыттан төрүттээх Васильев Анатолий Семенович НАМ РЭС – н начальнига. Уонна да кэнники улахан дуоһунаска үлэлии – хамныы сылдьар ыччаттар элбэхтэр. Бу дьон биһиги биир идэлээхтэрбитигэр холобур буолаллар.
2003 сыллартан саҕалаан, бу кэмнэргэ үп – ас көрүллүбэккэ үрдүк күүрүүлээх линиябытыгар авария элбээн барбыта. Мин инженернай обход ВЛ -110 Л- 115 кэрийэ сылдьан биир опорабыт үөһээ траверсата алдьаммытын көрөн ЦЭС диспетчеригэр биллэрдим. ЦЭС кылаабынай инженера эмиэ бу линияны инженернай обход оҥоро Майа өттүгэр сылдьар эбит. Старшай диспетчер М.В. Варейкиска дакылааттаабыппын киһим опораны уларытыахха диэн быһаарыныы ылынна. Ол кэмҥэ, Хаандыгаҕа Манчаары спортивнай оонньуулар буола турар кэмнэрэ этэ. Сүбэлэһэн баран мин үс күҥҥэ оҥоробун диэн график түһэрдим. ЦЭС директора Головченко М.А. автовышка, кран сарсын тиийиэхтэрэ, эн бэлэмнэнэ тур диэтэ. Мин РЭС уонна ДЭС коллективын мунньан просека солуу таҕыстыбыт. Куоракка идэлэрин үрдэтинэ УПЦ -га үөрэххэ барбыт уолаттарбын Л.К. Постниковы, В.А. Пермяковы ЦЭС директорыттан көҥүллэтэн Чурапчыга аҕалтардым. Уолаттарым сарсыҥҥы күнүгэр кэллилэр. Просека кэрдэ сырыттахпытына Якутскэнерго кылаабынай инженерын солбуйааччы Кычкин Павел Егорович тиийэн кэллэ. Миигин мөҕө кэлбит эбит. Ыҥыран ылан бу тоҕо биир опораны үс күн оҥоробун диэн былааннааххыный диэн мөхтө. Мин үлэни хайдах ыытарбын сиһилии кэпсээн биэрдим. Просеканы кэрдэбит, уонна опораны суулларыам иннинэ атын опора охтубатын диэн тормоз оҥоробут диэн быһаардым. Урукку өттүгэр биһиги Л.К. Постниковтыын сылдьан 35кВ линияны биир опораны сууллараары 5 саҥа опораны охторон турабыт. Бэйэбит оһолго түбэспэтэхпитигэр баһыыба этэ. Киһим бастаан ылыммата. Манна анкернай опора суох, охтордохпуна линия Чурапчы ПС -110 диэри барыта барыа диэн быһаарбыппар киһим син ылынна. Ол кэмҥэ, Аммаҕа үлэлии сылдьар кран, автовышка массыыналар тиийэн кэллилэр. Дьонум өйүөбүт бүтэн бу киэһэ дьиэбитигэр бараары гыммыппытын, Павел Егорович: барымаҥ, манна хоноҕут диэтэ. Мин Чурапчыга киирэн өйүө таһаарыам диэн тылланна. Онон опорабытын икки күн иһигэр бүтэрэн электрическай уоту бэрдэрдибит.
Бу авария ВЛ -110, Л – 115 саҕалааһына эрэ эбит. Аны Майа РЭС-н территориятыгар сааххал таҕыста. Онно хас да РЭС- н холбоһуктаах биригээдэ тэрийдилэр. Биһиги ЗИЛ -131 будка массыынабытын уонна электромонтердары Постников Л.К., Федосеев Егор Семеновиһы, суоппар Макаров Яковы ыыттыбыт. Ыйтан ордук үлэлээн аварияны туораппыттара.
Онтон кыратык тохтуу түһэн баран аны Таатта РЭС-н территориятыгар сааххал таҕыста. Бастаан 4 -5 опора оҕунна диэбиттэрэ. Ол кэнниттэн утуу – субуу уонунан опора суулунна диэн буолла. РЭС -н холбоһуктаах биригээдэни тэрийин диэн бирикээс кэллэ. Дьоммутун тэрийэн ыыттыбыт. Бастакы биригээдэ: электромонтердар Платонов Ю.Н., Аммосов Дмитрий Яковлевич, Филиппов Александр Васильевич, тракторист Судинов П.П. Бу дьону иккис нэдиэлэтигэр солбуйа иккис биригээдэ электромонтердар Монастырев Владимир Николаевич, Ноев Сергей Петрович, тракторист Слепцов Яков Яковлевич бардылар. Бу үлэ сайын ыытыллыбыта. Таатта сирэ — уота үксэ үрэх, сорох сирдэринэн кута буолан үлэ ыарахана биллэр. Байыаннай БМП үксэ ДТ -75,бульдозер тыраахтар, вездеход массыына үлэлээн кыайдахтара. .
Таатта өттүн оҥорон, Таатта, Майа икки арда Чурапчы РЭС территориятыгар турар опоралар аны уларыйаллара хаалла. Маны эрдэттэн туруорсан өрөмүөнү кыһын ыытыахха, суол – иис баарына диэбиппитин Якутскэнерго ылынна. Бу барбыт үлэни көрө сылдьан мин начальникпынаан Ф.Ф. Барашковтыын сүбэлэһэн бэйэбит оҥоруоххайын диэн график оҥорон ЦЭС киллэрбиппин сөбүлэннилэр. Холбоһуктаах биригээдэ тэрийэр кыһыҥҥы өттүгэр кэккэ ыарахаттардаах. Дьону олордор дьиэ, аһылыктара, кинилэри таһар – тиэйэр уустуктардаах диэбиппитин ылыннылар. Чурапчы РЭС -р Урал 25 тонналаах саҥа массыына кэллэ. Крановщик Устинов Митрофан Константинович, уопуттаах үлэһит кэлбитэ. Электромонтер уолаттарбыт Таатта, Майа РЭС – р линияларыгар сылдьан балайда уопутурбут дьон. Бу иннинэ ВЛ -110 механизированнай колонна биригээдэтигэр сыһыаран Макаров Егор Семенович кылаабынай инженердии олордоҕуна уолаттарбытын үөрэттэрбиппит: Л.К.Постниковы, Седалищев Иван Дмитриевиһы, А.В.Чепаловы, В.А Пермяковы. Анкернай опора оҥоруутугар бэлэм уопуттаах дьоннордоохпут диэн санаабыт бөҕөх этэ.
Механизатордар эдэр уолаттар: Корякин Никита, Павлов Павел Софронович, Слепцов Яков Яковлевич, Марков Николай Николаевич, Илларионов Иван Васильевич таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. ЦЭС -тэн командировкаҕа автовышка кэлэн үлэлэспитэ.
Биһиэхэ 83 опора туруораҕыт диэн сорудах бэрилиннэ. Кыһын нэһилиэк электромонтердарын мунньан харабыл оҕонньоттору кыттыһыннаран начальник Барашков Ф.Ф. бэйэтинэн тахсан опора хатырыктааһыныгар бары көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ. Мин ЦЭС РЗАИ начальнигыттан көҥүллэтэн биһиэхэ үлэлиир РЗ маастара Захаров Афанасий Афанасьевиһы, РЗ электромонтера Лонгинов Данил Ивановиһы биригээдэҕэ сыһыаран опора хомуйуутугар туруордубут. Хонтуораҕа техүлэһит Кузьмина У.П. уонна мин, кылаабынай инженер эрэ хаалабыт. Атыттар поварга тиийэ үлэҕэ туруннубут.
Эппит тылбытыгар туран бу линиябытын 2004с. Сааһыгар, оҥоһуллубут графикка сөп түбэһиннэрэн линиябытын туттардыбыт. Манна биһигини кытары механизированнай холуонна икки биригээдэтэ бэйэлэрин учаастактарыгар үлэлээтилэр.
Линия капитальнай ремона бүтэн ЦЭС салалтатын дьаһалынан ол күн сарсыныгар миитин буолар, кыра аһылыктаах. Ону тэрий диэн сорудах кэллэ. Аһылыгын ЦЭС профкома куораттан илдьэ тиийиэхтэрэ. Якутскэнерго генеральнай директора Ильковскай К.К. уо.д.а. салайааччылар тиийэллэр диэн буолла.
Бу тэрээһин хайдах барарын былаанын толкуйдаа диэн буолла. Улуус салалтатыгар бу туһунан эппиппэр дьонум алгысчыт ыытыахпыт, телевиденияҕа устуохпут дьиэтилэр. Аһылыга урукку мин оҥотторбут полигоммар тардыллар, аһыллыыта линиябыт анныгар буолар гына былааннаатым. Онно икки механизированнай биригээдэ уонна Чурапчытааҕы РЭС техниката туруохтара. Техникалар иннилэригэр үлэлэһиттэрбит туруохтара диэн былааннаатым.
Сарсынҥы күнүгэр бодьоммут бириэмэҕэ генеральнай дириэктэрбит Ильковскай К.К. кытта салалта тиийэн кэллилэр. Кинилэри кытта мехколонна ген.дириэктэрэ, биир дойдулаахпыт Прокопьев П.П. бааллар эбит. Миэхэ ЦЭС кылаабынай инженера Захаров А.А. рациянан ол туһунэн этээтин кытта мин эрдэттэн болдьоммутун курдук танкетканан линияттан көтүтэн кэлэн Захаровка дакылааттаатым. Захаров А.А. ол туһунан Ильковскай К.К. дакылааттаата. Алгысчыппытыгар уот оттон линияны алҕаттардыбыт. Үөрүүлээх миитин саҕаланна. Маны телевиденияҕа устаннар Саха сирин сонуннарыгар көстүбүтэ. Кэлэн мехколоннаҕа үлэлээбит уолаттар бу түгэни санаан кэпсиир буолаллара.
ДЭС таһыгар турар 6/10 ПС Чурапча -1, Чурапча -2 линията онтон уот ылара оперативнай переключение ыытарга кэккэ уустуктардаах этэ. Онон Чурапчыга АБЗ ( асфальто – бетонный завод) тутуллар буолбутугар ВЛ – 10 кВ линия тардыллыахтаах диэн буолла. Бу бырайыакка кыттыһан ПС -6/10 ДЭС көһөрөн ПС -110 Чурапча аҕалтарар гына туруорустубут. Двухцепной линия тардылынна. Таарыччы биһиги уруккуттан ыарырҕатар боппуруоспутунан үрэх туорааһына этэ. Онно мин этии киллэрдим. Үрэх икки өттүгэр ВЛ -35 анкернай опора туруоран линияны онон ыытыахха диэн. ЦЭС кылаабынай инженера Захаров А.А. маннык буолара табыллыбат. Үрэх икки өттүгэр тимир опоралары туруорун диэтэ. Хаандыга линиятыттан ордубут тимир опоралары линияҕа баран көрөн, тиэйэн аҕал диэтэ. Биһиги Хаандыгаҕа тиийэн линия устун кэрийэн икки опора буолар тимири хомуйан ыллыбыт. Хата барыта баар эбит. Ону аҕалан туруоран өр сылларга кыайтарбатах боппуруос дьэ суох буолла.
ЦЭС салалтатыттан Чурапчытааҕы ДЭС -горячий режим диэнҥэ көһөр буолла. ДЭС -ны оччолорго Максимов В.С салайар этэ.Кини идэтинэн сибээс үөрэхтээх. Манна ДЭС саамай наадалаах дуоһунаска инженер – механик үөрэхтээх киһибит суох этэ. Онон бииргэ улааппыт табаарыспын Софронов Никита Константиновиһы сельхозтехника тэрилтэтигэр үлэлии сырыттаҕына ыҥыран аҕаллым.Никита Константинович Москватаҕа Тимирязов т/х институтун салаатын бүтэрбит. Инженер – механик үөрэхтээх. Уолум кэлээт да идэтинэн бары эксээмэннэри туттаран ый иһигэр ТМО маастара буолла.Үлэни тэрийиигэ бэрт дьоҕурдаах киһи кэлбитэ тута биллэн барда. Өр сылларга саппаас чаастара суох буолан үлэлээбэккэ турбут дизеллэрбит кылгас болдьоххо бары үлэҕэ киирбиттэрэ. Саппаас чаастары хоту дойдулартан тиийэ булан аҕалтаата. ДЭС Чурапчы күөлүн үрдүгэр турар буолан, күөлбүт биэрэгэ суулан ДЭС территориятыгар чугаһаан сууллар кутталламмытыгар күөлбүт кытыытын бөҕөргөтүү үлэтин бырайыактаан ЦЭС күүһүнэн оҥоһуллубута. Бу иннинэ ДЭС дьиэтэ тоҥмотун диэн кыһыннары 1 ДГ собуоттаан үлэлэтэр этибит. Ону суох оҥороору ДЭС подвалын иһинэн отопление тартарбыта. Градильня (уу сойутар иһит) сылытыллан аны ДГ кыһын үлэлээбэт буолуутун ситиспитэ. ДЭС территориятын иһигэр быраҕыллыбыт уруккута кулууп буолан турбут дьиэни капитальнай ремонт ыытан командировкаҕа кэлбит улэһиттэр олорор толору хааччыллыылаах дьиэ буолбута. Экология көрдөбүлүгэр эппиэттиир гына ДЭС территориятыгар сааскы уу мунньуллан күөлгэ кирдээх уу киирэрин дренажнай устройство оҥорторон кирдээх уу күөлгэ киирбэт буолбута.
ДЭС сэлээркэтэ хараллан турар 400 тонналаах 2 цистерна бөҕөргөтөн оҥоһуллубута. Сэлээркэ хачайдыыр саҥа баһаарынай өттүнэн толору эппиэттиир насостар турбуттара.
Никита Константинович Чурапчытааҕы ДЭС баһаарынай өттүнэн элбэх көннөрүүлэри киллэрэн Якутскэнерго биллэрбит куонкуруһугар кыттан бастаабыта.Ол тумугэр харчынан премия ылбыппыт.
Дьон олорор дьиэлэрин ититиитин ДЭС – эн арааран туспа электро уотунан сылытар котельнай тутун диэн бирикээс кэллэ. Бу бирикээһи толорон котельнай бырайыагын бэйэҕит оҥорун диэбиттэригэр мин ЖКХ кылаабынай инженеригэр Смирников Август Викторовичтыын сүбэлэһэн бырайыак оҥордубут. Бу бырайыакпытын ЦЭС директэрэ Головченко М.А. көрдөрбүппүн сөбүлээтэ. Матырыйаалын төһө баарынан булуохпут диэтилэр. Биһиги ДЭС территориятыгар быраҕыллыбыт гарааһы сөргүтэн оҥордубут. Бу котельнайтан биир икки этээстээх 16 кыбартыыралаах, икки 4 кыбартыыралаах дьиэлэр көтүллүөхтэригэр диэри сылытыллан турбуттара.
2003с. диэки дойду үрдүнэн экономическай балаһыанньа тупсан электрооборудавание саҥа көрүҥэр көһүү саҕаланна. 1922с. В.И. Ленин «Коммунизм это- советская власть плюс электрофикация всей страны» диэн этиититэн былааннаммыт ГОЭЛРО кэмигэр оҥоһуллубут оборудование баччаҕа диэри үлэлээн турбуттара уларыйар кэмнэрэ тиийэн кэллэ.
ПС 35/10 подстанцияларга турбут ВМГ – 10 буруһууна приводтаах выключатель аны уларыйан ВВ/ТЕL – 10 ваакумнай выключательэр турдулар.
35-110 кВ выключателлэр элегазовай догогосящай камералардаах выключателлэр кэлэн турдулар. Выключателэр приводтара, РЗ аналоговай эл.магнитнай релелэргэ олоҕуран оҥоһуллубут буоллахтарына аны микропроцессорнай, цифровой устройствоҕа көһүү саҕаланна.
Бу кэмҥэ Чурапчытааҕы РЭС – гэр РЗ маастара Дыдаев Василий Николаевич кэлэн үлэҕэ киирбитэ улахан оруолу ылбыта.Кини идэтинэн радиоинженер конструктор. Бу саҥа оборудованиены көрөргө, үлэлэтэргэ электрик- электронщик- программист идэтин баһылаабыт киһи улэлиэхтээҕэ наада буолбутугар Дыдаев В.Н. кэлэн улэҕэ киирэн биһигини элбэххэ үөрэттэҕэ.
Чурапчытааҕы РЭС старшай диспетчерэ Карсанаев Д.А. кылаабынай инженер Дьячковскай Е.В. ЦЭС, РЭС специалистэрэ Екатеринбург куоракка Урал заводугар бу саҥа турар ВЭБ – 110 выключателлэри хайдах оҥоһулааҕын, техническай обслуживание ыытарга биир нэдиэлэ үөрэнэн кэллибит. ВЭБ – 110 саҥа оҥоһуллан биһиэхэ Саха сирин усулуобуйатыгар хайдах үлэлиирин бэрэбиэркэлээри Россия үрдүнэн бастакынан эксплуатацияҕа киллэрии саҕаламмыта.
ПС-110 управленията эмиэ микропроцессорнай цифровой устройствоҕа көстүлэр. ПС диспетчер электрическай уот хайдах режимҥэ үлэлии турарын компьютерга көрөн олорор буолла. Ону үлэлэтэр “Нева”, “Сириус”, “Конус”диэн микропроцессорнай, цифровой оборудованиелары биһиги уолаттарбыт бэйэлэрэ таҥан туруорбуттара. РЗ Маастара Дыдаев В.Н. электромонтердар Захаров А.А., Лонгинов Д.И. Фомин Ф.Д.
Аны электро уот ситимигэр кэһиллии таҕыстаҕына, ханнык линияҕа, хаһыс километрга буолбута тута компьютерга көстөр буолла. Онон сааххалы туоратааһыҥҥа болдьоммут кэм лаппа кыччаата.
2006с. Чурапчы ПС-110, подстанцияҕа ОРУ – 110 өттүгэр куораттан наймыламмыт биригээдэ кэлэн саҥа выключателлэр туруохтаах сиригэр сыбаайа түһэртээн, бетоннаан бардылар. Биһиги эрдэ турбут МКП – 110Б выключателлэри 9 тонна арыыларын сүөкээн, көтүрэн бардыбыт.
Мин кылаабынай инженер буоларым быһыытынан аны бу үлэни ыыта сылдьар дьон электро уокка чугаһаан оһол тахсыбатар ханнык диэн толкуйга түстүм. Бу туһунан ЦЭС салалтатыгар санаабын эппиппин ПС электро уотун 110 кВ өттүттэн араарыахпыт диэн буолла. Улэ барар кэмигэр Чурапчы, Таатта, Хаандыга, Амма оройуоннара ДЭС-кэ көһөрүөхпүт диэн буолла.
Чурапчыга кэлэн бу туһүнан уолаттарбар кэпсээтим. Уолаттарбынаан биир вариант толкуйдаатыбыт. ПС-110 Чурапчы тас өттүгэр ВЛ-110, Л-115, Л-112, Л-111 линиялар подстанцияҕа киириилэригэр, чугаһыыр сирдэригэр биир МКП-110Б выключатель таһааран туруоруохха. Икки опора туруорабыт. Онно разьединителлэрбитин туруортаан линияларбытын араарарга сөп гына оҥортуубут. Маннык оҥоһуннахпытына Л-112 Чурапчы- Таатта – Хаандыга, Л-111 Чурапчы – Амма линиялара арахсыбаттар. Чурапчыга ДЭС улэлиир уонна 35 кВ, Л-38 линиянан Майа өттүттэн, төттөрү эргитэн Л-40 Таатта өттуттэн электро уот ылабыт. Оччоҕуна Чурапчыга ДЭС нагрузката кыччыыр.
Бу былаамытын ЦЭС кылаабынай инженеригэр тиэртим. Биир ый курдук үөрэтэн көрөн баран сөбүлэннилэр. Бастаан РЗ табыллыбат диэн уһаппыттар эбит. ЦЭС бэлэм оҥоһуллан турар заппаастан ВМТ – 110 выключатель биэрэбит. МКП – 110Б выключатель туруорар уһун бириэмэни эрэйэр диэн буолумматылар. ВМТ – 110 урукку өттүгэр биһиги үлэлэтэн көрбөтөх выключательбит. Аны урукку өттүгэр кэккэ сылларга бу выключатель Майа, Таатта РЭС – гэр холбуур кэмнэригэр тоҕо тэбэн, эстэн дьоннор оһоллонон турардаахтар. Куораттан тиэйэн аҕалан былааннаабыппытын курдук выключатели оннун буллардыбыт. ПС маастара Сергеев Н.В., электромонтердар Романов А.А., Пестерев В.И., сварщик Окоемов Иван проектаммытын курдук сөпкө таҥан туруордулар. Релейнай защитатын бэйэбит уолаттарбыт таҥан оҥорон бүтэрдилэр.
Выключатель оннугар турда, защитата таҥыллынна диэн ЦЭС – гэ биллэрдибит. Уокка холбуурга көҥул биэрдилэр. Көҥүл ылан уоту араартаран опораларбытын туруордубут. Выключательбитин уокка холбооһун саҕаланна. Бары сүрдээҕин долгуйабыт. Старшай диспечер Карсанаев Д.А. бэйэтинэн холбуур буолла. Биһиги ыраахтан кэтээн турдахпытына уолбут холбоото. Хата бэрт баҕайытык уокка холбонно. Онон ВЛ-110 кВ линиялар Чурапчы подстанциятын тас өттүнэн баҕарбыппыт курдук барда. Тааттаҕа, Хаандыгаҕа, Аммаҕа турар ДЭС улэҕэ киирбэтилэр. Онон Якутскэнерго солярка уматыкка экономия бөҕөтө таҕыстаҕа.
Дьэ подстанция иһигэр куттала суох үлэ тигинэччи барар буолла. Бетоннааһын, сыбаайалары түһэриигэ куораттан наймыласпыт биригээдэ, саҥа кэлбит оборудование туруоруутугар Нерюнгриттэн кэлбит биригээдэ үлэлээн бардылар. Маны тэҥэ эргэ оборудование көтүрээһинигэр Чурапчытааҕы РЭС уолаттара туруннулар.
Разьединителлэрбит урукку өттүгэр илиинэн араарыллар механическай буоллахтарына аны электроприводтардаах буоллулар. Бу электроприводтар оперативнай уотун эмиэ бэйэбит уолаттарбыт РЗ маастара Дыдаев В.Н. саҕалаан ыытпыта.
2006 сыл. ПС – 110 Чурапча РТУ – 110 кэлэр диэн буолла. Ыйааһына 60 тонна. Күһүн этэ.Миэхэ хамаанда биэрэн ханан подстанцияҕа киллэрэҕин диэтилэр. Биһиги толкуйдаан баран Хатылынан эргитэн быһытынан күөлү эргийэн киллэриэххэ диэн быһаарыныы ыллыбыт. Муостабыт уйбат диэн автодорожнай тэрилтэтэ көҥүллээбэтэ. Күөлү тула быһытынан кэлиэхпитин ортотугар 90 кыраадыс кэриҥэ тосту эргиирдээх. Быһыкка киирии икки өттө туруору сыыр. Манна сыырдары көннөрүү, быһыты кэҥэтии үлэтин ыыппыппыт. Бэйэбит бульдозербыт С -100 тырахтарыыһа Шадрин А.В. үлэлэппитэ. Эргииргэ ПМК көмөтүнэн эбии буор тастаран куттулар. Тралы соспут массыына ааһар гына оҥордубут. ЦЭС -э оҥоһуллубут үлэ туһунан дакылааттаатыбыт. Дьоммут трал массыына Аллараа Бэстээхтэн хоҥунна. Чурапчыга үс күнүнэн тиийиэ диэн буолла. Трал соспут КРАЗ массыына суоппара саха уола эбит. Мин быһыкка киириэн иннинэ уолу батыһыннара сылдьан көрдөрдүм. Быһыты көрөөт уол: барабын, — диэтэ. Массыынабыт быһыкка киирэн эргиири ааһарыгар сорох көлүөһэлэрэ салгыҥҥа ыйана сылдьаллар. Туораттан көрөргө кутталлаах дьыала. Ону ол диэбэккэ биир ускуораһы тутан этэҥҥэ туораата. Биһиги тыыммакка да көрөн турдубут. Аны ПС -ҕа чугаһаан истэхпитинэ сирбит уйбакка аҥар өттүнэн дьөлө үктээн батыллан хаалла. Аны тралы арыаллаан кэлбит К -701 тыраахтар инниттэн тардан, биһиги бульдозербыт кэнниттэн отвалынан астаран көмөлөөн таһаардыбыт. РТУ туруохтаах сиригэр эрдэттэн наймыласпыт тэрилтэбит сыбаайаларын туруортаан, бетон кутан оҥорбуттара. Хата үчүгэй баҕайытык оннун буллардыбыт. РТУ – 110 тралтан устан оннун буларыгар наймыласпыт биригээдэбит үс күн иһигэр оннун буллардылар. Бу үлэ хаар түһүөн иннинэ буолан сир тоҥон эрэр кэмэ. – 10 кыраадыс этэ. РТУ -110 оннун булларан баран расширительнай бааҕын радиатордарын таҥан арыытын хачайдаатыбыт. ПС электромонтердара Романов А.А., Пестерев В.И., Неустроев Владимир Прокопьевич, маастар Сергеев Николай Валериевич тиһэҕэр тиэртилэр. Аны биир боппуруос үөскээн таҕыста. Оборудование таҥыллыбытын кэннэ бэрэбиэркэ ыытыллыахтаах. Ону ыытарга хайаан да +20 кыраадыс сылаас буолуохтаах. Миигиттэн ЦЭС кылаабынай инженера Захаров А.А. бу оборудованиены хайдах сылытарга этии көрдөөтө. Мин уолаттарбын кытта сүбэлэһэн баран РТУ арыытын тохтоло суох циркуляцияҕа ыытан арыы ыраастыыр оборудованиебытын үлэлэтиэххэ дэстибит. Ол оборудование нөҥүө ыыттахха арыыта ТЭН -р турар буоланнар сылыйыахтаах. Дьуһуурустуба олохтоон икки түүннээх күн үлэлээн үһүс күммүтүгэр сөптөөх кыраадыска диэри таһаардыбыт. Бэрэбиэркэ этэҥҥэ ыытыллан оборудование турда.
Бу үлэлэр барыта саас саҕаланан баран сайын бүппүтэ. Ол кэмҥэ Амма Сулҕаччытыгар саҥа ПС – 110 подстанция үлэҕэ киирбитэ.
Үлэлэр түмүктэнэн Аммаҕа Сулҕаччы ПС-110 подстанция үөрүлээх аһыллыыта буолла. Онно Амматааҕы РЭС кылаабынай инженера уонна мин Чурапчытааҕы РЭС кылаабынай инженердэрэ СР бырабыытылыстыбатын Почетнай Грамототынан наҕараадаламмыппыт. Быһа түһэн эттэххэ СР бырабыытылыстыбатын дьиэтигэр ыҥырыллан иккитэ наҕараада тутан турабын.
- СР тэриллибитэ 100 с. диэн бэлиэ.
- СР энергетикатын Бочуоттаах үлэһитэ диэн бэлиэ хаһаайына буолабын.
Мырыла – Даайа Амма ВЛ -10 кВ сыл аайы саас Амма өрус халааннаан сыл аайы ууга барар. Даайа Амма олохтоохторо уу түһүөр, суол туруор диэри ыйы быһа уота суох кыра диизэлинэн олороллоро. Бу боппуруоһу быһаар диэн сорудах кэллэ. Мындаҕаайытааҕы сетевой участак маастара Сысолятин Иван Семенович мотуоркатынан мууһу быыһынан айаннаан Даайа Амматыгар тиийдибит. Сүбэлэһэн баран алаас икки өттүгэр 35 кВ анкернай опоралары туруоруохха диэн буолла. Бу сайыныгар ол опораларбытын оҥорон уот биэрдибит. Бу опоралар иккис сылыгар уу кэлэн эмиэ мууһунан тоҕута солоон кэбистэ. Айылҕа күүһүн киһи кыайыа суох диэн буолла.
Олохтоохтор мунньахтарыгар нэһилиэк баһылыга Петров Петр Дмитриевичка бу боппуруоһу мин кыайыа суохпун, эн табаарыскар Ил Түмэн депутата Максимов Афанасий Николаевичка этэн бу линияны ходуһаттан таһаартаран тыанан ыытыахха диэн туруорус диэтим. Максимов А.Н. биһиги генеральнай директорбыт Ильковскай К.К. кытта Ил Түмэҥҥэ биир партияттан тураллара. Кыайдахтарына кинилэр эрэ кыайыахтара диэн эттим. Нэһилиэк баһылыга Петров П.Д. Максимовы кытта кэпсэтэн, кини К.К. Ильковскайы вертолетунан көтүтэн аҕалан Даайа Амматыгар олохтоохтору кытта мунньахтаан быһаарыы ылынан ол кыһын линия ходуһаттан тыаҕа тахсан, уу ылбат сиринэн тардыллыбыта. Даайа Амма нэһилиэгин иһигэр опоралара уларытыллан провода саҥа СИП проводынан солбуллубута. Оройуоҥҥа бастакынан СИП проводка көспүттэрэ.
2008с. дойдубут үрдүнэн эмиэ экономическай балаһыанньа мөлтөөн барар. Хамнас кэлиитэ тохтуу сылдьыбыта. Биһигини күнҥэ 8 чаас оннугар 4 чаас үлэлээн диэн буолла. Мин дьоҕус тэрилтэ тэринэн үлэбит чааһын кэнниттэн саҥа тутулла турар таас дьиэлэргэ электро уот тардан онон хамнастанан сылдьбыт кэмнэрдээх этибит. Хата бу кириизис наһаа уһаабакка бүппүтэ. Сыл курдугунан хамнас толору кэлэр буолбута.
2008с. кыһын сэттинньи ыйга миигин ПС маастарынан көһөрдүлэр. Бу үлэҕэ 2014 сылга диэри үлэлээбитим. Маастардыы сырыттахпына Болтоҥо нэһилиэгин олохтоохторун көрдөһүүтүнэн Сирэм диэн сиргэ бааһынай хаһаайстыба сайылыгар электро уот киллэрбиппит. Манна 35 кВ линия анныгар 35/0.4 кВ подстанция оҥордубут. Урукку өттүгэр Чаачыгыйга маннык подстанция оҥорон турабыт. 35кВ линияттан 0.4 кВ түһэрэр трансформатор РЭС – кэ суох этэ. ЦЭС хата көстөн оҥордубут. Трансформатор турар сирин Чурапчы ПС кап.рем. туттуллубут тобох тимирдэрин туһанан биир блочнай гына оҥортордум.
ЦЭС кылаабынай инженера Варейкис М.В. бирикээһинэн эн уопуттаах үлэһиккин диэн Дьабарыкы хайатыгар командировкаҕа ыытабыт диэтэ. Онно Дьабарыкы Хайа ПС -110 тиийэн трансформатор радиатордара сыыһа олордуллубуттарын көннөрөн оҥор диэтэ. Сайын этэ. Якутскэнерго арендалаабыт парома Хаандыгаҕа кэтэһэр, улэлиир тэриллэрин бэлэмнэнэн Урал массыынаҕа тиэллэн турар, танкетка күүтэр диэтэ. Мин көмөлөһөөччүнэн эдэр киһини электромонтер Романов А.А. илдьэ барабын диэбиппин сөбүлэстилэр. Чурапчыттан Уралынан Алдан өрүскэ илдьэн биэрдилэр. Алданы паромунан туораабыппыт. Хаандыгалар РЭС- кэ илдьэн хоннордулар. Хонон баран паромунан айаннаатыбыт. Дьабарыкы Хайаҕа тиийэн үлэбитин этиллибит болдьоҕор толорон ол пароммутунан Хаандыгаҕа этэҥҥэ кэллибит.
ЦЭС кылаабынай инженера Варейкис М.А. бирикээһинэн аны Солнечнайга барар буоллум. Ахсынньы, -50 кыраадыс түһэн турар кэмэ. Манна МКП – 110 Б выключатель, олохтоох электромонтердар уопуттара суох диэн миигин салайааччынан ыыттылар. Тыбыс тымныыга 9 тонна трансформаторнай арыы сүөкээн, контактары уларыттыбыт. Манна ый курдук үлэлээбитим.
Ол курдук Өлүөхүмэ оройуонугар саҥа тутуллубут 220 кВ ПС үлэҕэ киирэн эрэр, онно эн Якутскэнерго аатыттан приемнай комиссия чилиэнэ буолан реактор РТУ – 220 туруоралларыгар, үлэҕэ киириитигэр кэтээн көрөөчүнэн бараҕын диэтилэр. Саха Сиригэр, Россия да иһигэр Чурапчы РЭС -р эрэ РТУ -110 үлэлии турарынан ол миигин ыыппыттар эбит. Бу ПС саҥа бырайыагынан оҥоһуллубут буолан оччолорго саҥа туттуллан эрэр оборудованиелар турбуттара. Онно бараммын икки нэдиэлэ РТУ -220 үлэҕэ киириэр диэри үлэлээбитим.
Бу ПС РЗАИ сатаан хомуллубакка бырайыагар туох эрэ сыыһалаах буолан биһигиттэн Чурапчытааҕы РЗ маастара Дыдаев В.Н. уһуннук командировкаҕа сылдьан ПС үлэҕэ киириэр диэри үлэлэспитэ.
Бу кэмнэргэ Чурапчы ПС-р уонна РЗ үлэһиттэрэ балайда уопуттаах дьон үлэлээбит эбиппит. Ол иһин атын оройуоннарга ПС оборудованиетын көрдөрөр буоллахтара.
2014с. Чурапчы ПС-110 переключения ыыта сылдьан электромонтерум А.А. Романовтыын быһылаанҥа түбэстибит. Оперативнай переключение балаһыанньаттан көрөн сороҕор 70 балаһыанньалаах буолар. Онно биир балаһыанньаҕа типовой былааҥкабытыгар сыыһалааҕын көрбөтөх эбиппит. Разъединитель араара турдахпытына биир выключатель арахсан хаалбыт. Электро уот ноҕурууската биһиги араара турар разъединитэлбитигэр көспүт. Амма, Уус Майа, Таатта, Хандыга оройуоннарын ноҕурууската барыта бу разъединитэлинэн барар буолбут. Разъединитель электропривода үлэлээбэт буолан, массыынаны собуоттуур курдук ручканан сүрдээх уһуннук эриллэн холбонор. Арахсара эмиэ биир оннук. Ол арахсар кэмигэр разъединитель быһахтарын икки ардыгар электро уот уһууран олорор, тыас уус бөҕөтө. Үөрэммэтэх киһиэхэ дьулаан көстүү. Биһиги ручкабытын солбуйса сылдьан эрийбитинэн бардыбыт. Бастаан разъединитель быһахтара кыратык бэйэ бэйэлэриттэн арахсалларыгар тыас — уус баар этэ да биһигт үөрэммит дьон онно кыһаллыбаппыт. Дьэ онтон быһахтарбыт арахсан эрдэхтэринэ үрдүбүтүгэр реактивнай самолет түһэн иһэрин курдук тыас сирилии түстэ. Разъединитель быһахтара ууллан киирэн барда. Ууллубут тимир үрдүбүтүгэр саккыраан киирэн барда. Разъединитель үрдүгэр дулҕа саҕа уот өрө уһуура олорор. Хата уолум куоппата миэхэ кэлэн көмөлөспүтүнэн барда. Дьиҥинэн защита үлэлээн 1.5 сөкүүндэнэн араарбыт буолуохтаах да биһиги санаабытыгар элбэх бириэмэ ааста. Якуткай -Чурапчы линията Табаҕаҕа арахсыбыт. Ол аата илин эҥэр уулуустар уоттара барыта арахсыбыт. Үлэ тохтоото. Чаас курдук быһаарсан баран диспетчер уоту холбуурбутун көҥүллээтэ.
Бу быһылаан кэнниттэн миигин маастарбыттан тохтотон электромонтерга көһөрдүлэр. Диспетчер тиийбэт буолан эн опыттаах киһи кинилэри солбуйан дежурнай электромонтердаа диэбиттэригэр сөбүлэҥмин биэрдим.Ол аата уот бардҕына Чурапчытааҕы ДЭС холбооһун. Онно бэлэмнээн оперативнай переключение ыытыы. Линияларга сааххал таҕыстаҕына дежурнай электромонтердары булан ыытыы. Сааххал туората барбыт уолаттарга сүбэ — ама буолуу мин эбээһинэспэр киирэр буолла.
2024 сыл. КВЛ -110 капитальнай ремонт бара турар. Манна миигин начальник Барашков Владислав Филиппович дьон тиийбэт эн наймылаһыллыбыт биригээдэҕэ допускающайынан баран үлэлээ диэн үс ыйга – олунньу, кулун тутар, муус устар устата командировкаҕа ыыттылар. Таҥас – сап, өйүө тэринэргэр биир күн биэрэбит диэн буолла. Мин утуйар таҥас, өйүө ылынан спутниковай телефоннаах, атын да малларбын хомунан командировкаҕа айаннаатым. Соругум диэн күн аайы сарсыарда, киэһээ Чурапчы диспетчерыгар сибээскэ тахсан туох үлэ барбытын дакылааттыыбын. Биригээдэм Мэлдьэхси бөһүөлэгэр олохсуйан олорор эбит. Мэлдьэхси олохтооҕо Корякин Николай Иванович дьиэтигэр, кини гараһыгар олохсуйбуттар. Николай Иванович бэйэтэ соҕотох киһи, миигиттэн биир сыл аҕа сүөһү, сылгы көрүүнэн дьарыгырар. ООО “Чолбон” кылаабынай инженера Попов Альберт Николаевичтыын билистим. Биригэдьиир Павлов Павел Павлович. Таһырдьа -50 кыраадыс түһэн турар. Икки Урал, бур, кран оборудованиелаах массыыналаахтар, биир МТЗ -82 тыраахтардаахтар. Кыра наадаҕа сүүрдэргэ иномарка пикап массыыналаахтар. Биригээдэ састааба барыта эдэр саха уолаттара. Бу линияҕа бу биригээдэ ааспыт сылга үлэлээбит эбит онно биэс опораны комиссия туппатах. Чурапчы РЭС – тэн допускающайынан Игнатьев Степан Спиридонович сылдьыбыта. Бу опораларын саҥаттаан буурдаан оҥордулар. Ону салайаачыларбар хаартыскаҕа түһэрэн отчуоттаатым. Үлэ балайда баран иһэр. Ол сылдьан сорох уолаттар дьиэлэригэр табыллыбакка төннөр буоллулар. Биригээдэ састааба лаппа аччаата. Аны техникабыт саааххалланан барда. Урал массыына мотуорун капитальнай ремоннаан оҥордулар. Аны мин хатырыктанан турар опора мастара көрдөбүлгэ эппиэттээбэт, бу мастары уларытын диэн Чурапчы РЭС салайааччыларыгар дакылааттаатым. Ол сыл Чурапчы РЭС -р да мөлтөх хаачыстыбалаах опора мастара кэлбиттэр эбит. Маны ЦЭС комиссията тахсан көрөн акта оҥордулар. Мастарбытын уларытар буоллубут. Биллэн турар массыыналара алдьанан, аны саҥа мастар кэлиэхтэригэр диэри уонна биригээдэ састааба уларыйан графиктан хаалыы таҕыста.
Массыына буровой установката алдьанан запчасть чааһын Москваттан булан хата түргэн баҕайытык кэллэ. Саас буолуута линия арааран опора туруоруута бу тиийэн кэллэ. Үс анкернай опора оҥоһуллуохтааҕыттан иккитэ хомулунна, промежуточнай опора аҥаарын кэриҥэ хомуллубакка хаалла. Былырыыҥҥы биэс опораны эмиэ бу уот арахсыытыгар туруоруохтаахпыт. Балаһыанньа күн — түүн ыараан иһэр курдук. Сааскы бастакы уоту араарыыга бастакынан былырыыҥҥы комиссия туппатах опораларын туруордубут. Мин салалтабар хаартыскаҕа түһэрэн, аакта оҥорон ыыттым. Уолаттар хамнастарын дьэ ылан үөрдүлэр. Биригээдэҕэ барыта эдэр уолаттар үлэлиир буоланнар мин кэлбиппэр соһуйбуттар эбит. Үлэбит кырдьык ыарахан, киһи ахтатыгар диэри хаары кэһэн -40 кыраадыска таһырдьа күнү быһа үлэлиир сааһыра барбыт киһиэхэ сыанан аҕаабат. Үлэ – хамнас баран истэҕин аайы араас боппуруостар үөскээн миигиттэн ыйыталлара элбээн барда. Уопуттаах киһи баара үчүгэй эбит дииллэрэ элбээтэ. Үөскээбит боппуруостары миэстэтигэр түргэнник быһаарыы ылына охсон, үлэ тохтообокко барара үчүгэй бөҕө буоллаҕа. Линия уотун арааран хомуйбут опораларбытын туруортуур кэммит бу ыган кэллэ.
Уолаттарбар холобур аҕаллым, эмиэ бу линияҕа капитальнай ремонт ыыта сылдьан наймыласпыт биригээдэбит, биригэдьиир Драгунов Александр, бу эһиги курдук эмиэ графиктан хаалан уот араарыы бириэмэтигэр сирин – уотун көрөн иккилии хомуллубут опораны кытта, түөрт опораны хомуйан күн устата туруорары ситиһэр этэ. Эһиги билигин да кыаххытын толору туһанан ситиһиэххитин сөп. Сириттэн көрөн көнө сирдэргэ сорох опоралары оннук туруортаатахпытына этиллибит болдьох иһинэн бүтүөхпүтүн сөп диэн санааларын көтөхтүм.
Үлэ саҕаланна. Сорох күн аҕыс опораны туруорабыт. Онтон 4 -5 опораны миэстэтигэр хомуйан туруора охсобут. Сороҕор күҥҥэ уон опораҕа тиийэ туруорар буоллубут. Сороҕор уот арахсыбат күнүгэр, ону туһанан хаалбыт опораларбытын хомуйан бүтэрэ сатыыбыт. Оннук үлэлээн үс анкернай опора туруохтааҕыттан иккитин туруордубут. Промежуточнай опоралары туруоран бүтэрдибит. Аны биир күн уот арахсара хаалла. Бу линияҕа үлэлии сылдьар биригээдэлэр болдьохторун иннинэ үлэлэрин бүтэрэн барбыттар. Биһиги биир күн иһигэр биир анкернай опораны бүтүннүү хомуйан туруоруохтаахпыт. Дьиҥэр анкернай опора кырата үс күн иһинэн хомуллан бүтэн туруоруллар. Биһиги анкернай опорабыт сыбаайалара эрэ тураллар. Манна саамай проводтарын саҥаттан кылгатан эбэтэр уһатан оҥорор уустуктардаах. Оннооҕор механизированнай колонна идэтийбит дьоно бу опора проводтарын тардыыны этиллибит болдьоххо оҥоро охсооччулара суох этэ.
Уолаттарбын кытта сүбэлэһэн хайаан даҕаны туруордахпытына сатанар. Сарсыарда эрдэ туран күнүс 11 чааска диэри опораны хомуйан бүтэриэххэ. 11 – 13 чааска диэри эргэ опораны охторон, саҥаны туруордахпытына проводы күн сырдыгар бүтэриэхпитин сөп диэн буолла.
Сарсыарда эрдэ чэй өрөн бэлэмнээтим. Уолаттарым сып – сап туран, халлаан сырдаан эрдэҕинэ үлэбитигэр таҕыстыбыт. Бары саба түһэн опорабытын түргэнник хомуйдубут. Былааннаммытын курдук 11 чааска бүтэрдибит. Повар уол ас аҕалан аһатта. Мин эбии өссө 4 чааска аһыахпыт диэн повар уолга сорудахтаатым. Дьэ аны эргэ анкербытыттан проводтары түһэртээн опораны охтордубут. Саҥа опораны өрө анньан туруордубут. Киэһэ 5 саҕана анкербыт аҥар өттүгэр проводтарбытын ыйаатыбыт. Дьэ аны саамай ыарахан, сэрэхтээх үлэтэ проводтары салҕаан анкер биир өттүгэр ыйыахтаахпыт. Бэйэбитигэр баар провод биир эрэ провод салҕааһыныгар сөп буолууһу. Барабаҥҥа эриллэн турар эргимтэни ааҕаммын бу провод уһунун биллим. Толкуйга түстүбүт. Уолаттар биир пролетка икки салҕааһын оҥордохпутуна табыллыыһы диэтилэр. Мин сөбүлэспэтим. Биир пролетка икки салҕааһын көҥүллэммэт. Ол оннугар эһиги аҕалбыт проводкыт уопсай уһуна бачча буоллаҕына быспакка эрэ биир пролетка туттуохха. Ол быспыт проводпытын соһон аҕалан атын проводка салҕаатахпытына тиийэр эбит. Оччоҕо ПТЭ этэринэн сөп түбэһэр. Этиибин ылыннылар. Проводпытын быһан салҕаатыбыт. Киһи харытын саҕа проводы быһан салҕааһын балай да бириэмэни ылар. Повар уолбут ас аҕалан провод салҕыыр бириэмэҕэ солбуйса сылдьан аһаатыбыт. Күн киирдэ. Ол да буоллар үөһээ таҕыстахха син провод көстөр. Икки проводы улахан моһуога суох олортубут. Үһүс проводпытын олордон массыынанан тардан турдахпытына проводка холбообут троспут холбоммут сиринэн тосту ыстанна. Вышкаҕа үлэлии турар уолу төбөтүн аттынан буулдьалыы көтөн ааспыт. Хата оһол тахсыбата. Уолбутун вышкаттан түһэрэн уоскуттубут. Киһибит сирэйим аҥара сып – сылаас буолан хаалла диир. Үлэни тохтотон тоҕо төлө барда диэн көрдүбүт. Проводка троһу холбуур тэрилбит ортотунан тосту ыстаммыт. Дьиҥинэн бу аналлаах тэрил тулуйуохтаах этэ да туттубуппут элбэҕэ бэрт буолан тулуйбатах быһыылаах. Мин опораларбын кэрийэн көрдүм. Опоралар тулуйбуттар. Алдьаныы суох. Саҥаттан оҥостон проводпытын оннун буллардыбыт. Фара, фонарь сырдыгын туһанан шлейфэлэрбитин холбоотубут. Киэһээ 9 саҕана хата үлэбитин бүтүннүү бүтэрдибит. Мин линияҕа ыйаабыт заземленияларбын автовышканан тахсан түһэртээтим. Ол туһунан диспетчерга эрийэн дакылааттаатым. Дьиэбитигэр Мэлдьэхсигэ кэлэн аһаатыбыт. Аһыы олорон маарыын алдьархай тахса сыспыт куттала дьэ ааста. Уолаттар аһыы олорон уопуттаах үлэһит кэлэн бэркэ салайан кэмигэр бүттүбүт. Абыраатын диэтилэр. Уолаттар Якутскэнерго таһаарар сурунаалыгар мин үлэм туһунан ыстатыйа тахсыбытын булан аахпыттар. Үлэһит киһини кытта сылдьар эбиппит диэтилэр.
Биригээдэ дьоно бары тахсан массыынаҕа олортулар. Малбын тиэйдилэр. Бары куустуһуу, илии тутуһуу, сүргэ көтөҕүллүүтэ буолла. Мин уолаттарым махталларыттан долгуйан этэргэ дылы ытыы сыстым. Суоппар уолум ону көрөн: Хайа да, уолаттар төрүт космонавы атаарар курдук атаараллар дуу, — диэн сөхтө.
Сайын ортото аны биһиги тэрилтэҕэ үлэлии сылдьыбыт пенсионердар биригээдэ тэринэн ТП -10/0,4 – капитальнай ремонт ыыта кэлбиттэр. Дириҥ бөһүөлэгэр үлэлии сылдьаллар. Онно допускающай буол диэн командировкаҕа ыыттылар. Манна Захаров А.А. – биригэдьиир. Дыдаев В.Н., Лонгинов Д.И. үлэлии сылдьаллар эбит. Захаров А.А. аймахтарын дьиэтигэр олорон үлэлииллэр эбит. Мин өйүө, утуйар таҥас тэринэн ол дьоҥҥо тиийдим. Соругум – кинилэр үлэлиир кэмнэригэр ТП -10/0,4 электро уоттан арааран земля туруоран үлэ миэстэтин бэлэмниибин. Үлэҕэ кыратык көмөлөһөбүн. Хас да ТП -10/0,4 кап. ремонун бүтэрдибит. Биир күн үлэ иннинэ эмиэ ТП -10/0,4 уот араара кэллим. Уоту арааран, заземление холбоору туран көрбүтүм разъединителим ортоку фазатын быһаҕа арахсыбатах эбит. Дьонум разъединитель арахсарын кытта малларын ТП иһигэр киллэртээн бардылар. Ону хаһыытаан тохтоттум. Алдьархай тахса сыста. Икки фаза арахсан, биир фаза холбонон турдаҕына уоттаах эрээри трансформатор тыаһаабат буолан хаалар. Дьонум чуут уокка киирэ сыстылар. Диспетчерга эрийэн көҥүл ылан Дириҥ ПС -35/10 уоту арааран разъединительбар кэлэн молотооҕунан охсуолаан араардым. Үлэбитин саҕалаатыбыт. Киэһээлик РЭС электромонтердара кэлэн разъединители оҥорон бардылар.
ПС -35/10 Одьулуун подстанциятыгар допускающайынан үлэлии сылдьабыт.
Электромонтердар үөһээ тахсан РЛНД – 35 разъединители регулировкалыы сылдьаллар. Мин аллараттан кинилэр үлэлэрин кэтээн көрөбүн. Ол туран соҕуруулуу – арҕаа диэки көрбүтүм Дириҥ бөһүөлэгин диэки хап – хара былыт тахсан биһиги үлэлии турар линиябыт диэки халыйан эрэр эбит. Этиҥ түһүө диэн сэрэхэчийэн уолаттарбын хамаандалаан үлэлэрин ситэ бүтэттэрбэккэ сиргэ түһэрдим. Ол туһунан диспетчерга дакылааттаатым. Разъединитель заземлениетын араардым. Разъединителы холбуом эрэ иннинэ чаҕылҕан линия устун сүүрэн кэлэн разъединитель быһахтарын икки ардынан күлүм гынан ааста. Мин манна уолаттарбын кэмигэр түһэрбиппиттэн үөрдүм. Бу мин үлэбэр бүтэһик күннэрим этилэр.
Түмүк
Талан ылбыт идэбинэн биир тэрилтэҕэ 40 сыл үлэлээн баран 2024 сыллаахха түмүктээбитим.
Түмүкпэр бииргэ үлэлээбит бу орто дойдуга таҥара диэн баар буоллаҕына кини кэнниттэн бастакы дьонунан ааҕабын Ноев Петр Сергеевиһы, Попов Петр Гаврильевиһы, Кардашевскай Гаврил Петровиһы. Бу олоххо баалларын тухары арыгы, табах диэҥҥэ сыстыбатах, бэрээдэги кэһэн борогууллаабатах дьон, эҥкилэ суох туруу үлэһиттэр этэ. Чурапчы оройуонун бочуоттаах олохтоохторо, оройуон бастакы үрдүк үөрэхтээх инженер электриктэр: Хатылыттан төрүттээх Прокопьев Поликарп Павловиһы, Сылантан сыдьааннаах Макаров Егор Семеновиһы кытта үлэҕэ – хамнаска алтыһан ааспыппынан киэн туттабын. Макаров Егор Семенович олоҕун аргыһа Мордовская Елена Сергеевна миигин маҥнайгы кылаастан төрдүс кылааска диэри үөрэппит бастакы учууталым. Үлэҕэ киириэхпиттэн бииргэ тутуһан уһун сылларга бииргэ үлэлээбит уолаттарым Лебедев Егор Петрович, Постников Леонид Константинович буолан күүс кыайарынан, санаа тиийэринэн Чурапчы улууһун энергетиката тупсарыгар кылааппытын киллэрдэхпит диэн сананабыт.
Билигин уонна кэнники Чурапчы энергетикатыгар үлэлиир уолаттарга баҕарыам этэ инники сылларга үлэлээбит биир идэлээхтэргитин холобур туттан, бэриниилээхтик, идэҕитин баһылыы тутан айымньылаахтык үлэлээн!
Саха Республикатын энергетикатын Бочуоттаах үлэһитэ Егор Дьячковскай.