Количество просмотров 173
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

1960

Хаамар куукулалаах этим

Савватеева Г.И.
Балаҕан ыйын 8 күнэ 1960 с. Дьохсоҕон нэһилиэгэр сэттис оҕонон төрөөбүтүм. Кыргыттартан кыралара этим. Төрөппүттэрим барыта 10 оҕону иитэн- аһатан дьон оҥорбуттара. 6 уол, 4 кыыс. 1968 с. ийэм нэһилиэккэ бастакынан герой – ийэ аатын сүкпүтэ. 1969 с. уордьан кэлбитигэр дэриэбинэ дьонун барытын ыҥыран бырааһынньык бөҕө буолбута. Саамай кыра уолу Димогу герой диэн ааттыыллара.
Биллэн турар, дьааһылаҕа, детсадка сылдьыбытым. Нэдиэлэни быһа сылдьар этибит. Субуотаҕа убайдарбыт, эдьиийдэрбит кэлэн ылаллара. Дьааһылаҕа сылдьарбын өйдөөбөппүн, онтон детсадка бырааппынаан Викалыын сылдьыбытым.
Мин кыыс буоламмын иһит, дьиэ сууйуута, торбостору хомуйуу күн аайы толорор эбээһинэһим. Өрөбүлгэ таҥас сууйуута, күн аайы килиэп астааһына. Ол оннугар уолаттарбыт мас кыстыыллара, муус киллэрэллэрэ. Ийэбит балыыһаҕа санитарка, 3 кирпииччэ оһоҕу барытын отторо. Оттук маһын оскуола кэнниттэн баран кыстаан биэрэрбит. Бырааттары, онтон племянниктарбын көрүү. Аны ийэбит харчылаһан сайын аайы кирпииччэ үктүүр этэ. Бары үлэлээбиппит, сайын устата хас тыһыынча кирпииччэ буолара буолла. Күһүн ийэбит ол харчынан куоракка баран оскуолаҕа кэтэр таҥаспытын барытын атыылаһан сүгэн көтөҕөн кэлэрэ. Телевизор, холодильник, велосипед барыта кирпииччэ атыытын харчытынан атыыласпыттара. Сайын аайы от үлэтэ. Биирдэ да сайылыкка үлэлэтэ ыыппатахтара. От кыаттарбат этэ.
Саамай өйдүүр оонньуурдарым барыта чааскы, тэриэлкэ кыраһыабай ойуулаах үлтүркэйдэрэ, бэйэбит оҥорор сыахайдарбыт, күнү быһа ыаллаах буола оонньуурбут. Ол саҕана ыаллар бары элбэх оҕолоохторо. Оонньуур оҕо дэлэйэ. Саамай сөбүлүүр оонньуубут лапта, маарка, былаах былдьаһыыта, үспүйүөннээх милииссийэ, уолаттар күнү быһа саабыла, немецтээх советскай армия саллааттара буолаллара. Чугас ойуурдарга штаб оҥостоллоро. Онтон кыһынын хаамыска, тыксаан, хабылык, скакалкалааһын. Кэмиттэн кэмигэр сөбүгэр оонньуубут уларыйан иһэрэ. “Города и реки” диэн оонньуур этибит. Бастакы буукубатын кинигэнэн таайан баран, түргэнник ол буукубаҕа куорат, государство, муора, өрүс, киинэ, артыыс, киһи аатын столбигынан суруйарбыт. Онон элбэҕи билээри картаны, энциклопедияны хасыһарбыт, үөрэтэрбит. Киэһэ аайы сайынын мустан оонньуу бөҕө. Биһиги дьиэбит уһаайбатын элбэх оҕо мустар буолан буорунан тибилийэн кэбиһэрбит. Улааппыппыт кэннэ күөх от үүнэр буолбута.
Дьиэбитигэр эһэм оҥорбут төгүрүк остуола баара, онно төгүрүччү олорон бары батан аһыырбыт, аҕабыт хуһуок саахары тойон биэрэрин кэтэһэрбит.
Бастакы кылааска учууталбыт Аммосова Анна Ивановна көрсүбүтэ. Элбэх этибит, отучча буолан киирбиппит. Барыбытын дуоска иннигэр таһааран туруорбута. Ийэбит, аҕабыт аатын, тугу үлэлииллэрин ыйыппыта. Аҕам бухгалтер этэ, ону “кулгаахтыыр” диэбиппэр улахан дьон күлсүбүттэрэ. Олох сөпкө эппит курдук сананан, тоҕо күлбүттэрин өйдөөбөтөҕүм, Оскуолаҕа үс сыананы ыларбын олох абааһы көрөрүм, наар харахпыттан уу – хаар баспытынан барарым. Октябренокка октябрьскай революция буолбута 50 сылыгар, пионерга улуу Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгаркиирбиппит. Ол иһин барыта өрө күүрүүлээхтик дружина сбордара бараллара. Пионерга бастаан үөрэхтэригэр бастыҥнары ылбыттара. Дьоммор хаалтыспын көрдөрөөрү соммун нэлэккэй тиийбитим. Оскуоланы кыайыы 30 сылыгар бүтэрбиппит, фестиваль бөҕө, хорбут, хоһоонунан монтажпыт үчүгэйдик сыаналанан, Ытык Күөлгэ киирэн театрга оройуон түмүк концерыгар кыттыыны ылбыппыт.
Бэһис кылааска үөрэнэр сылбар таайым Виктор Москваҕа күүлэйдии барбыта, миэхэ улахан да улахан хаамар куукуланы аҕалбыта. Саамай күндү бэлэҕим. Буденновка таҥастаах этэ. Балтыламмыт үөрүүбэр кыра баҕайы киһиэхэ бэлэхтээн кэбиспитим. Кэнники эрдэ биэрбит эбиппин диэн кэмсиммитим.
Мин оҕо эрдэхпинэ радио, радиола баара, телевизор мин ахсыһы бүтэрэрбэр кэлэ илик этэ. Оскуолабыт аҕыс кылаастаах буолан, мин Бүлүүгэ педучилищеҕа үөрэнэ барбытым. Онно куоракка телевизор диэни саҥа билэн, биир күнү быһа биэриилэри барытын көрбүтүм. Телефон хонтуораҕа, оскуолаҕа, почтаҕа эрэ баара.
Дьонум Саха сиригэр тахсар хаһыаттары, “Хотугу сулус” сурунаалы хайаан да суруйтараллара. Үһүс кылааска үөрэнэ сылдьан муҥурдаахпын быстарбытым, балыыһаҕа сытан Анастасия Сыромятникова “Хопто” кинигэтин бастаан аахпытым, онтон ыла эккирэтиһэн ааҕар буолбутум. Кинигэни бары ааҕар этибит. Саҥа кинигэ аҕаллахтарына уочараттыырбыт, мин кыра буоларым быһыытынан кэнники түбэһэбин. Ааҕан баран ырытыһар этибит. Онон сахалыы кинигэлэри барытын аахпыппыт. Алтыс кылаастан нууччалыы кинигэни ааҕар буолбутум. Эдьиийим Клава наһаа ааҕар этэ. Сөбүлээбит кинигэтин кэпсиир этэ. Ол кэпсээбититтэн өйдөөн хаалбытым. Виктор Гюго “Собор Парижской богоматери”, Дюма кинигэлэрэ эбиттэр.
Киинэ туһунан туспа кэпсээн. Субуотаҕа, өрөбүлгэ күнүс 3 чаастан буолара. Мин бастаан сылдьыбыппын өйдүүбүн, итирик үрүҥ саллаата күрүөҕэ олорор бөтүүгү түҥнэри ытан кэбистэ, аһынан доргуччу ытаан тоҕо бардым. Онон кими эмэ аһынан ытыыр буоламмын, эдьиийим, убайдарым миигин илдьэ баралларын сөбүлээбэттэр этэ. Сэриилээх , комедиялар, индийскэй үчүгэй киинэлэр ахсааннарыгар киирэллэрэ. “Бродяга”,”Кавказская пленница”, “Бриллиантовая рука” уо.д.а. Көрбөтөх киһи хаалынньаҥ киһинэн ааҕыллара.
Ахсыс кылааска экзамен кэмигэр кылааһынан интернакка олорон туттарбыппыт. Учууталлар интернакка кэлэн консультация ыыталлара. Билиэттэри барытын үөрэт да үөрэт. Билигин үксүн умнубуппун.
Сайыҥҥы лааҕырдар суохтар этэ. Кыргыттар сайылыкка учетчик, ыанньыксыттары иккиэ буолан солбуйаллара, уолаттар звеноларга оттуу бараллара. Мин кирпииччэ үктээбитим, онтон моой оттуу барарым.
МААРКА оонньуу
Икки линия тардыллар: охсор сир уонна мээчиги охсубут киһи тиийээт төннөр линията. Оҕолор бары мээчик охсорго тураллар. Биир мээчик оҕустарааччы. Оҕо бэриллибит мээчиги охсоот да куотар. Линияны туораат да төттөрү охсубут сиригэр сүүрэн кэлиэхтээх. Ол кэмҥэ мээчиги оҕустарбыт киһи мээчигин ситэн ылан охсубут киһини быраҕан табыахтаах. Таптаҕына, мээчиги оҕустарааччы таптарбыт киһи буолар. Оннук бара турар. Элбэх сүүрүүлээх сылаалаах оонньуу этэ.

 

Биһиги Куулалар…

Ноенохов Е.Е.
Азартаах булчуттар этибит
Куобаҕы туһахтаан бөҕө. Азартаах бултуур уолаттар элбэхтэр. Сарсыарда туһахпытын көрөбүт. Күһүн үөрэх иннинэ саанан бултуу барабыт. Түүн матасыыкылынан фаралыы барабыт. Ити улахан кылааска.
Аҕам дьиэ таһыгар, билигин бөһүөлэк буолан турар, оччолорго тыа этэ, онно таһааран туруортаан баран, үүрэн хааман бараарын диэн баран ханна эрэ барар. Эппит сиринэн хааман барбыппыт, арай саа тыаһыыр. Иккитэ ытта. Биир куобаҕы өлөрбүт. Биир куобах инэн куотта диир. Биири ыраахтан көрдүм диир. Ити куулаҕа, билигин бөһүөлэк буолан турар сиригэр. Ол бастакы куобахтааһыным быһыылаах.
Дьиэ таһыттан, пилорама кэннинэн туһахтаан бараҕын. Куобаҕы аҕабыт ыраастыыр этэ. Ийэбит буһарар.
Кыра эрдэхпитинэ аҕабыт куска батыһыннара сылдьар. Дурдаҕа да олорон ытабыт, кэрийэн да ытар этибит. Үгүрүөнү аҕам соруйан көтүтэ- көтүтэ күөрэтэн ытан көрдөрөр этэ. Үөрэтэн. Хаһыытыы түһэн баран атаҕын анныттан көтөн тахсар. Ыраатыннарбакка күөрэтэн түһэрэр этэ.

“Рацияҕа” сөтүөлүүбүт
Сайын аайы о5олору үлэлэтэллэр этэ лаа5ырга. Үлэ лааҕырдарыгар. Холобур, кирпииччэ собуотугар үлэлиибит. Дэриэбинэлэр окко үлэлииллэр буоллаҕа дии. Биһиги сыантырдар ким ханна үлэлииринэн… ким тутууга, ким хайа эрэ тэрилтэҕэ үлэлиир, ким кирпииччэҕэ. Биир сайын үлэлиирбитигэр эксперимантальнай дьиэ тутуутугар түбэстибит. Сваята түһэн турар, ол быыһынан сылдьан буор бөҕө кутабыт. Ким наһыылканан, ким биэдэрэнэн…буолнайбыт. Билигин эбитэ буоллар тыраахтар анньыа эбит. Таһырдьа самосваллар аҕалан самосваллыыллар, ол буору таһабыт. Сайыны быһа куппуппут. Өҥүрүк куйааска сүүрэн тиийэн “рацияҕа” сөтүөлүүбүт. Билигин Мөккүһээрэптэр аннылара, ол аата умнуллубута ыраатта. Сүүрбэччэ солкуобай хамнас ылбыппыт быһыылааҕа. Ол харчыга школьнай көстүүмүн запросто кэлэр…
Арагаатка
Арагаатката суох уол диэн суох этэ. Уол барыта оҥостор. Ачаахтаах талаҕы көрөн, ачаах булан быһан киллэрэҕин. Билисипиэт хаамыратын кырыйан онно иилэн, туох эрэ этэрбэс сааппыйаанын быһаммыт арагаатка оҥорон таһаарабыт. Ол сааппыйаанын туох эрэ диэн ааттыыр этибит.
Арагаатканан булт бөҕө. Саас туллуктуубут. Сайыны быһа моҕотойдоон, ыты илдьэ сылдьан. Этэргэ дылы Байанай биэрэрин барытын бултуугун.
Исписээннэ таас хомуйабыт- буулдьа диэн. Таас суох буоллаҕына туой булкаастаах бадарааны төгүрүтэн күҥҥэ хатаран буолунай буулдьа оҥоробут. Бултуу барарбытыгар сиэптэрбитин толору лөглөччү хааланан барабыт. Бастаан хаамарбытыгар нэһиилэ ахчаҥнаан бараҕын. Онтон ыттаҕын аайы буулдьан аҕыйаан иһэр, чэпчиигин. Ол курдук күнү быһа сылдьабыт.
Арагаатканы араастаан оҥороллор. Сатыыр сатаабат дьон бааллар. Кэнники аптекаҕа эриллэ сылдьар жгут диэн атыыланар буолбута. Сиэрэй дьүһүннээх. Дьэ оннуктаах киһи күндү киһи буолла. Биирдии арагаатка тахсар жгутун быһан сыанаҕа биэрэр. Хаамыра эрэһиинэтэ диэн боростуой буолла. Жгут арагааткалаах киһи букатын бултуур саалаах курдук буолар буолла.
Онтон кэнники аптекаҕа дэлэйбитигэр бэйэбит да ылар буоллахпыт дии. Бастаан баҕас, ол жгуттаах киһи үллэрии бөҕө, мэнэйдэһэр даҕаны.
Арагаатка буулдьата диэн өссө маннык: маҕаһыыҥҥа сибиниэс доробуонньук куулунан атыыланар. 3-түү дуу, 5-тии дуу киилэлээх буолар. Ол доробуонньугу дьэ ытыһынан бэрсии, мэнэйдэһии. Ким эрэ, холобур, жгутка атастаһар. Куһу, андаатары барытын арагаатканан бултуур этибит.
“Буорах ыскылаата” уо.д.а.
Оҕо сырыттахха наар килиэп уочарата буолар. Оччолорго килиэп пекарняҕа атыыланар. Билиҥҥи ПО хонтуоратын кэннинэн, иһирдьэ киирдэххэ, билиҥҥи “Дэлэгэй» иннинэн буолар дуу, Пекарня онтон көһөн билиҥҥи “Махтал» рынокка көспүтэ. Кэнники ол пекарнябыт уопсай буолбута быһыылааҕа.
“Молочнай», “Книжнай » маҕаһыын ойоҕоһунан киирэр этибит. Аһаҕас холлороон курдук баара. 5-6 с кылаас оҕотобун, билисибиэтинэн кэлэбин, өйөннөрөн баран уочараттыыбыт. Сарсыардаттан уочарат. Ол уочаракка билисибиэппин уорбуттара.
Биир күн сабыс- саҥа билисибиэппин табаарыһым уларсан илдьэ барда. Билигин Быков Мыска олорор Попов Рома диэн табаарыһым. Ол күн оскуола оҕото барыта билисибиэтинэн походка барыахтаах… Табаарыһым килиэбин ылан кэллэр эрэ походка элээрдиэхтээхпин. Арай кэлбэт да кэлбэт. Өр баҕайы буолан баран кэллэ. Билисибиэппин уордаран кэбиспит. Боруоста хомойдум. Ытаатым игин быһыылаах. Дьонум бары бардахтара дии, мин сабыс- саҥа билисибиэттээх киһи хаалан хааллым… Кимниин эрэ бэкээринэҕэ көрдүү бардыбыт. Аҕабынаан дуу, кимниин дуу?.. Тиийбиппит наар өйөннөрөн хаалларар сирбитигэр миэнин курдук эрээри от күөх дьүһүннээх билисибиэт турар. Уонна ыҥыырыгар хайа тардан “от меня» диэн суруктаах. Оччотооҕу ыҥыыр кожа буолар, онно быһаҕынан дуу тугунан эрэ суруйбуттар. Ону ылан кэлбиппит… Бүттүбүт. Ким да айдаарбат да хайаабат да. Сабыс- саҥа хап- хара билисибиэтим оннугар от күөҕэ эргэ билисибиэттэнним. Улахан “Урал» этэ миэнэ. Походтаан бүттэҕим дии.
«Буорах ыскылаата» диэн билиҥҥи саҥа пекарня диэки баар этэ. Сиирэ- халты дьон уһаайба ылан тутталлар. Үрдүнэн суол барда, тэпсэн, көмөн кэбистилэр. Сэрии саҕана сэрии сэбин хаһаанар ыскылаат эбит. Кэмэ оннук буоллаҕа. Ол саҕана тутуллубут, билигин Билюкин Сарыаллаах дьиэлэрин аттыгар протвогаз кэтэн баран саһар бомбоубежище баара. Өйдүүбүн ээ, 5-кэ үөрэнэ сырыттахпытына быһыылааҕа, протвогаз кэтэрдэн баран ол сир анныгар түһэрэ сылдьыбыттара.
«Буорах ыскылаата» диэн биһиги оҕо сааспыт ааспыт сирэ. Кыра сылдьан аатын истэ- истэ чугаһаабат этибит. Онтон улааттахпыт дии. Хойукка дылы хатааһыннаах турбута, дьэбиннирэн хаалбыт күлүүстээх этэ. Куула оҕолоро болдьоһор сирбит ол. «Ханна көрсөбүтүй? Буорах ыскылаатыгар? Сэмэн өтөҕөр? Толоон хайаҕа?» ити барыта биһиги сирдэрбит, сылдьар ыырбыт. Ол буорах ыскылаата, кэннэ булуус умуһаҕа көмүллэрин курдук көмүллүбүт буолан үрдэ томтоҕорун сөбүлүүбүт : саабылаһа, кириэппэстээх оонньуубут.
Онтон кэнники күлүүһүн алдьаппыттар дуу, алдьаппыппыт дуу быһыылаах. Иһирдьэ киирдибит. Сир анныгар хааман, дириҥ баҕайытык киирэр эбиппит . Онно дьэ подвал курдук эрээри бүтүннүү эргиччи кураанах долбуур этэ. 70-с сылларга дылы сэргэх турбута.

 

Большакова Г.Е.
Кыйыга маҕаһыыҥҥа сыаналаах баҕайы кофе диэн кэлбит. Ким да ылбат үһү. Туох астарай дииллэр да ким да билбэт. Оннук туран сыаната түстэр түһэн чэпчээн турарын Хаандыга нууччалара барытын ылан ааспыттар этэ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.