1951

Мин аатым Татьяна диэн, 1951 с төрөөбүтүм, толору сааhым 73. Үйэм тухары Ленскай район Наторатыгар олорбутум. Тьээтьэм эрдэ өлөн, маамабыт 5 оҕону бэйэтэ соҕотоҕун ииппитэ, мин иккис оҕобун. Биhиги дэриэбинэбит өрүс уҥуор турар кыра дэриэбинэ. Олох чисто бары сахалар олоробут. Биhиги оскуолабыт 4 эрэ кылаастаах этэ. Ол 4 кылааhы бүтэрбиппит кэннэ өрүс уҥуор Южная Нюя диэн дэриэбинэ баар, салгыы онно баран үөрэммиппит. Ленскайтан 100 км вниз по реке диэбит курдук. Онно үөрэнэ таҕыстахпыт дии, интернакка олортулар, аны оскуолаҕа бардыбыт. Арай бары нуучалар, сахалар аҕыйахтар. Уонна ньиэмэстэр бааллар. Ону биhиги ньиэмэhи хаhан да көрбөтөх-истибэтэх оҕолор интириэhиргээтэхпит дии. Маҕаhыыҥҥа киирэбит, таах ону-маны атыылаhа хайыы, минньигэс эҥин буолуо. Онно ньиэмэстэр бэйэлэрин икки ардыгар олох ньиэмэстии эрэ кэпсэтэр этилэр. Биhиги ньиэмэстии саҥаны истэн любопытнайбытыгар истэн баран турар этибит. Уонна ол дьоммутуттан кэлэн ыйытар буоллахпыт дии, оннук баарын төрүт билбэт этибит. Ону эбэм кэпсиир этэ. А так бары нуучалыы саҥараллар, оҕолоро оскуолаҕа нуучалыы үөрэнэр буоллахтара.

Екатерина II били немка этэ дии, кини былыр Германияттан ньиэмэстэри Россияҕа ыҥыран аҕалан олохтообута дии, немцы Поволжья диэн буолтара. Онтон сэрии саҕана ол поволжскай ньиэмэстэри Казахстанынан, Саха сиринэн ыыттахтара дии, бары көһөрүүгэ кэлбит дьон. Южнай Нюяга Леспромхоз баара улахан, онно улэлээбиттэрэ, ыарахан үлэҕэ. Ону биhиги баанньыкка сууна сылдьан эҥин көрөр этибит ээ, эмээхсин эҥин ыалдьа-ыалдьа үлэлии сылдьарын, ой ыарахан улэҕэ сылдьыбыттара. Кинилэр Участок диэҥҥэ олорор этилэр. Айабыын, бирээмэ сөҕөр этибит, биhиэхэ оччолорго туох тротуар эҥин диэн кэлиэй, кинилэр бэйэлэрэ маhынан тротуар диэн, дьиэлэрин иннэ барыта оннук, аны бүтүннүү сибэкки, уаай, дьиэлэрэ ырааhыан! Олбуордара ырааhыан! Ынырык ыраастар этэ. Биhи интернакка олоробут, ону тетя Ханна диэн биhиэхэ повардыыр немка баара. Биирдэ биhиэхэ тугу эрэ улэлэппитэ дуу, хайдаҕа дуу, арай чаайдатта. Оо, впервые в жизни торт амсайбыппыт, первобытнай дьон курдук. Тыый, торда тоҕо минньигэhэй, дьоммут торт оҥорбот буоллахтара. Ону наhаа өйдүүбүн.

Нюяттан Ленанан үөһэ 30 км бөһүөлэк баар этэ, Салдыкель диэн, Сылгы Куелэ диэни сахалыыттан нуучалаабыттар. Ол буоллаҕына 2001 с били улахан уу ылбыта дии Ленскай куораты кытары, вот онно всей этой деревни не стало, всю затопило. Дьоннор өлбүттэрэ эҥин. Ол дэриэбинэ почти аҥара ньиэмэстэр этилэрэ. Онно эмиэ Леспромхоз баара, эмиэ онно үлэлиир этилэр. Уонна сэрии саҕана хоргуйуу буоллаҕа, аhылыктара энин суох. Кэлин, хойутуу, мин эhэбэр Нюяттан ньиэмэс оҕонньоро тахсар этэ, табаарыhа. Сылдьыhаллар этэ. Уонна ол маамам аах кэпсииллэрин истэрим дуу, хайдаҕа дуу, ол сэрии саҕана бу Петр Николаевич биhигини наhаа абыраабыта, кини суоҕа буоллар биhиги хоргуйан өлүө этибит диэбит маамабар дуу, маамам кэпсээбитэ. Эhэм аах ынахтаах, сүөһүлээх, аттаах эҥин буоллахтара дии. Уонна дэриэбинэҕэ хортуоска олордоллор хайыыллар. Ньиэмэстэр саҥа кэлбит дьон, бастаан туохтара да суоҕа буолуо буоллаҕа, бары бараакка олордохторо дии. Таҥастара да соччо суоҕа буолуо, чэ оннук. Үүрүллэн, күүс өттүнэн көһөрүллэн кэлбит дьон буоллахтара. Антах учугэй баҕайытык олордохторо дии, манна тугу көрдүү кэлиэхтэрэй оччолорго? Онтон ити хойут үксүлэрэ көспүттэрэ, 1991 с быhыылааҕа. Ньиэмэстэри хайдах эрэ баралларыгар көҥүл биэрбиттэрэ дии, дойдуларыгар төннөллөрүн. Онно почти бары барбыттара быhыылаах. А так Нюяга сорохторо билигин да бааллар, аҕыйах хаалбыттара, немкалар, эрдэрэ нууча диэбит курдук. Например, бэйэтэ немка, кэргэнэ нууча, или ойоҕо нууча, уола ньиэмэс, оннук көспүттэрэ. Сорох ньиэмэстэр ойохторо нууча, оҕолоро нууча, оннук бардахтара дии. Биhиэхэ татарка баара, эрэ ньиэмэс этэ, эмиэ көспүттэрэ. Биир Зиберт Яков Яковлевич диэн оҕонньор баран баран төттөрү кэлбитэ, сөбүлээбэккэ. Кыргыттара, например, барбатахтара, ыал буолан Нюяга иккиэн олороллор. Ол оҕонньор кырдьаҕас буоллаҕа дии, өлбүтэ кэлэн баран.

Ньиэмэс оҕолорун кытта бииргэ оонньоон бөҕө, учугэй баҕайылар хайа. Ыраастарыан, аккуратнайдарыан! Биhиги впервые в жизни олбуордарын иhин көрбүппүт, тротуар курдук барыта, сибэкки бөҕө. Уонна астара-а, айабыын! Ону-маны бары астыыллар. Ааhан иhэн көрөҕүн, үчүгэй олбуор буоллаҕына сразу билэҕин, манна ньиэмэс олорор диэн. Биһиэхэ оскуолаҕа иностраннай тылбыт немецкай этэ да кинилэри кытта ньиэмэстии кэпсэппэт этибит. Нууччалыы да билбэт этибит, ни бе ни ме диэбит курдук. Биhиги дэриэбинэбит саха этэ, кыра дэриэбинэ. Уонна сахалыы үөрэннэхпит дии. Биhиги Нюяга таҕыстахпытына ньиэмэс оҕолоро «якутки-якутки» диэн ыыстыыллар, ону биhиги хаалсыбаппыт, «немец» туох эрэ диэн төттөрү ыыстаhар этибит. Сорох ньиэмэстэри кытта интернакка бииргэ олорбуппут, оҕо-оҕо курдуктар, туох да уратылара суох. Үөрэхтэригэр да биhиги курдуктар этэ, бары биир тэҥ, оннук айылаах уратылара суоҕа. Дьүhүннэринэн нуучалар курдуктар да хайдах эрэ биллэр, тутталларыттан эҥин.

Финнар эмиэ бааллара. Но финнар сэрии бүппүтэ да барбыттара, хаалбатахтара, по-моему. Аҕыйах этилэр уонна. Ньиэмэстэр уу элбэх этилэр, Салдыкельга уонна Южнай Нюяга элбэхтэр этэ. Ол Участок диэҥҥэ бары ньиэмэстэр этилэр уонна аҕыйах нууча. Оттон Нюяга сахалар бааллар уонна коренной нуучалар этэ. Бары учугэй баҕайытык тапсан олорбуттара. Онтон ньиэмэстэр кэлин олохторо көнөн, тупсан барбыта, байан-тайан, Леспромхозка улэлээн хайаан вообще баайдык олорбуттара. Бастаан кэлээттэрин кытта барыларын онно симтэхтэрэ дии, ыарахан үлэҕэ, маска, заготовка леса. Улахан Леспромхоз этэ. Онтон кэлин, сэрии кэннэ ким уборщицанан, ким техничканан, ким поварынан бары оннук үлэлиир этилэр. Өр олорбуттара. Бары дьиэ туттан, ол Леска үлэлии сылдьан. Айуу дьиэлэрэ тоҕо учугэйэй, олох атын этэ нуучалартан. Дьиэлэрэ билигин да харахпар көстөр, айабыын, ырааhа, штукатурката диэн, вышивкалара эҥиннэрэ диэн. Түннүктэригэр тюль, түннүктэрин сабыыта вышивкалаах этэ, оронноро, сыттыктара мах маҥан кружевной вышивка этэ. Ужас ыраастар этэ. Ньиэмэстэр олох арыгы испэт этилэр, хаhан да туох да итирии эҥин суох этэ нуучалар курдук. Оҕонньорум Нагель диэн ыалга сылдьар этим диир. Биирдэ Фрида диэн кыыстарын төрөөбүт күнүгэр ыҥырыллан сылдьыбыт, син биhиги курдук обыкновеннай праздник буолбут. Папалара оҕонньорбор арыгы амсаппыт уhу. Нагельлар кинилэри кытта семьянан хардары

сылдьыhаллар эбитэ уhу. Мээнэ арыгылаабат, итирэн сыппат этилэр олох. Сдержаннайдар этэ.

Германияҕа хойут барбыттара, үксүлэрэ 1991 с. Дьиэлэрин-уоттарын барытын атыылаан. Уонна кэлэ сылдьар этилэр, уоппускаҕа эҥин. Зибертан ураты ким да төннүбэтэҕэ. Тиийээттэрин кытта тылларын үөрэппиттэр үһү, языки. Аны туран, биир миигин кытта үөрэммит кыыс тииhэ хайдах эрэ этэ, ордьоҕор, ону кытта көннөрөн кэбиспиттэр, красавица уhу олох. Барыларыгар тугу эрэ төлөөбүттэр, компенсация харчы. Ээ арба Гогельфен Юра диэн төттөрү көhөн кэлбитэ уhу, ойоҕуттан арахсан. Саха ойохтоох биир эрэ ньиэмэс баара. Билигин 2-3 саха-ньиэмэс аҥардаах ыал баар үһү. 2001 с улахан уу Салдыкели ылан, муус тахсан дьиэлэри алдьатан, дьоннор үөhэ куоппуттара. Онтон ол дьону Ленскайга көhөртөөн, Северный микрорайон туппуттара. Салдыкельтан чугас Новая Мурья диэн биир проект целай поселок туппуттара, барыта атылыы дьиэ. Онно көспүттэрэ, сорох куоракка. Ньиэмэстэр ол саҕана тобохторо бары баартара. Новая Мурья диэн ол өрүс үрдүгэр турбут Мурья диэн поселогы эмиэ уу илдьэ барбыта. Ол иhин үөhээ диэки поселок Новая Мурья туппуттара. Ленскайга улэhит бөҕө кэлэн хас да микрорайон туппуттара: Доярушка, Алроса, Чанчик-1, Чанчик-2 диэннэр. Чанчиктар иккиэн барыта мас дьиэлэр. Алроса уонна Севернай микрорайоннар барыта 2 этээстээх дьиэлэр эрээри мас буолбатахтар, туох эрэ современнай дьиэлэр. Билигин Ленскэйгэ новостройка бөҕөе, ыраас, аккуратнай куорат. Дьон бөҕөтө сертификат ыла-ыла атын куоракка көспүттэрэ. Якутскайга Новопортовской диэки 5 этажтаах саҥа дьиэни Ленскэйдэргэ биэрбиттэрэ.

Сэрии саҕана үүрүллэн кэлбит немецтэр бу биһиги тымныыбытыгар төһө эрэ тоҥнулар, ыарыйдылар. Сразу ыарахан үлэҕэ бары, сэриигэ баран киһи тиийбэтэ буолуо, эһэм эбэм кэпсиир этилэр.

Ньиэмэс оҕолорун өйдүүбүт ээ фамилияларын, төһө да буолларбыт, бииргэ булкуhан үөрэннэхпит дии. Кыралары биһиги өссө олох билбэппит, бараллааларбытын арыый аҕай, а так интернакка дружнай баҕайы олорбуппут, сэнээбэт атаҕастаабат этилэр улаханнар кыралары.

Поселок Салдыкель: Динер Роза, Эндерс Эдуард, Майер Иван, Вагнер Ирма.  Дынер Роза балтылаах этэ Берта диэн. Салдыкеллэр. Дынер Иван зубной врач этэ Ленскэйгэ. Берта райфиротдел гл.бухгалтера этэ

Поселок Южная Нюя: Морбе диэн уол баара, Кренст диэн ого. Кинцель Валерий, Петр, Саша. Кинстлер Лидия, Голь Александр, Корт Отто, Роберт. Дейслинг Анна, Яков, Иван. Кнауб Софья, Валерий. Якоби Мария, Софья, Андрей. Шмаль Андрей, Александр. Вебер Нина, Роберт, Леонид. Гогельфен Виктор, Юрий. Зиберт Нина, Ольга. Нагель Эльвира, Лидия, Фрида, Адлер, Пфайфер Эльвира, Лена, Крафт