Количество просмотров 164
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Сэмэн Маайыһап

Аҕам амарах алгыһынан…

(Амма Аччыгыйа “Сааскы кэм” романыгар уонна С.Маайыһап “Аҕа” сэһэнигэр аҕа уобараһын ырытыы)

Аҕам ииппит үтүө сабыдыалынан

Олоҕум устата сирдэтинним,

Кини сүрэҕин сылааһынан

Олоххо такайбыт үөрэҕинэн.

                Оҕо төрүүрэ хаһан баҕарар күүтүүлээх, долгутуулаах , күндү.  Аны оҕону иитэн – такайан, үөрэтэн, олоххо бэлэмниир улахан сорук турар. Өбүгэлэрбит маннык муус – хаар дойдуга, бургунас муоһа тостор тыйыс тымныытыгар бэриммэккэ, күннэтэ аһыыр – таҥнар иһин өрө мөхсөн, олох кытаанах оскуолатын ааспыттара. Алаастарынан тардыһан олорор ыал бэйэтин бэйэтэ көрүнэн олорбута. САха омук тулуура, дьулуура, мындыра, үлэһитэ,  чиэһинэйэ, үтүөнү- сырдыгы эрэ ыралыыра күн бүгүҥҥэ диэри тиийэн кэллэҕэ. Аар саарга аатырбыт олоҥхону айбыт норуот муударайа, булугас өйө, ойуу – мандар тыла – өһө, инники олоҕу ыралыыра атын омуктары сөхтөрөр.

Амма Аччыгыйа “Сааскы кэм” романыгар, Сэмэн Маайыһап “Аҕа” сэһэнигэр саха ыалларын олохторо,  дьиэ кэргэҥҥэ хас да көлүөнэ аймахтыы дьон истиҥ сыһыаннара уустаан – ураннаан көрдөрүллэллэр. Оҕону иитиигэ саха бөлөһүөктүү, дириҥник толкуйдаан сыһыаннаһар. Уолу аҕата, кыыһы ийэтэ батыһыннара сылдьан, үгүс тыла – өһө суох, истиҥник – иһирэхтик бэйэлэрэ сатыыр дьарыктарыгар үөрэтэллэр, такайаллар. Норуот оҕону иитэр – үөрэтэр ньымалара – норуот педагогиката диэн билиҥҥи сайдыылаах үйэҕэ  үгүс дакылааттарга, кинигэлэргэ сурулуннаҕа, бэл диэтэр, музейдар үлэлииллэр. Биһиги санаабытыгар, дириҥник  ырыппакка быһаардахха, оҕону иитии диэн – оҕону олоххо бэлэмнээһин, кини ханна да , хайдах да усулуобуйаҕа түбэстэр, сытыы,  мындыр, булугас өйүнэн, үчүгэй үлэтинэн, барыны бары сатыыр эрчимнээх илиилэринэн, айылҕаны, тулалыыр эйгэни кэтээн көрөр үөрүйэҕинэн бэйэтин аһын – үөлүн, таҥаһын- сабын булунар,  дьиэ- уот тэринэр гына иитиллэн тахсыахтаах. Дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо, саха киһитэ туга да суох кураанах да сиргэ аҕыйах сылынан алаһа дьиэ туттуо, сүөһү- сылгы иитиэ, оҕо- уруу тэнитиэ диэн. Үөһэ ааттаабыт айымньыларбытыгар аҕа оҕону иитиигэ оруола киэҥник,  дириҥник арыллар.  Төрөппүттэр оҕолорун итии тапталынан, амарах сыһыан эйгэтигэр иитэн улаатыннараллар. Ыал аҕата үлэҕэ- булка сыһыаран, олоҕу, дьону өйдүүргэ олук уурар.          Кылгастык“Сааскы кэм”уонна   “Аҕа” диэн кинигэлэр автордарын туһунан тохтоон ааһыаҕыҥ.  Амма Аччыгыйа – саха народнай суруйааччыта, олус амарах, аһыныгас, үөрүнньэҥ уонна сахалыы кэһиилиэх этэ.  Модун санаалаах, ураты кытаанах тулуурдаах диэн  үөлээннээхтэрэ  ахталлар. Николай Егорович 20-с үйэҕэ саха прозатын биир саамай бөдөҥ уонна кэлэр көлүөнэ прозаиктарга  суол аспыт суруйааччы. 40-с сылларга Саха сиригэр үйэ соҕотох роман – эпопеятын “Сааскы кэми”  суруйбута. Онтон саха билиҥҥи суруйааччыта, прозаига Маисов Семен Семенович 1973 с. Бүлүү улууһугар төрөөбүтэ. 2010 сылтан  Россия суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 2009- 2013 сылларга “Ийэм кэпсиир” диэн роман түөрт кинигэлэрин суруйан “Бичик”  кинигэ кыһатыгар бэчээттэммитэ. ”Саамай ааҕыллар кинигэ” диэн номинация бэриллибитэ.  2015 с. “Аҕа” сэһэнигэр, кэпсээннэр, хоһооннор хомуурунньуктара тахсыбыта. “Ийэм кэпсиир” роман  оскуола хрестоматиятыгар киирэн улахан ситиһии буолбута. “Оһуор” кассетнай хомуурунньукка “Сурук”! диэн ааттаах дьоҕус кинигэ 2009 с. күн сирин көрбүтэ.

Амма Аччыгыйа уонна С. Маисов кинигэлэрэ оҕону иитиигэ – үөрэтиигэ дириҥ суолталаахтар. Автордар аҕа туһунан олус  иһирэхтик суруйаллар. “Сааскы кэмҥэ” ааҕааччы  Микиитэ аҕатын кытта маннык билсэр: “ Аҕа диэн эмиэ биир , ийэ курдук, тапталлаах киһи баар буолар эбит” Онтон С.Маисов суруйар: “ Аҕа. Аҕаа.Хайдахтаах курдук кэрэ, ураты истиҥ тылый. Суох- суох! “Паапа” буолбатах, “Аҕаа” диэн тыл. Син биир “ийэ” кэриэтэ минньигэс “аҕа”  диэн дьикти иһирэх, элэтэ  эрэ соҕотох биир тыл” . “Аҕаа” диэн тыл оҕону араҥаччылыыр диэн автор бэлиэтиир. “Сааскы кэм” Дьөгүөрдээнэ, “Аҕа” Сэмэнэ – холобурга сылдьар үлэһиттэр, булчуттар, холку  киэҥ көҕүстээхтэр, амарах аһыныгас майгылаахтар, кэргэттэрин, оҕолорун таптаан, ытыктаан араҥаччылыы, арчылыы сылдьаллар, чөл олохтоохтор. Айылҕаҕа  харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Төрөөбүт тыл, айылҕа, аал уот сүдү күүстэригэр сүгүрүйэллэр.  Сэмэн Маайыһап аныгы сайдыылаах үйэ киһитэ техниканы үчүгэйдик билэр. Биир да кылаас үөрэҕэ суох киһи ханнык да трактортан, массыынаттан иҥнибэт, эр дьон киниттэн сүбэлэтэллэр. Дэриэбинэ бастакы бэлэсипиэтэ, “Дружба” эрбиитэ Сэмэҥҥэ баар, кини олохтоохторго холобур буолар киһи.  Аҕа эт илиитинэн туппут- хаппыт, биир тимир тоһоҕото суох хатыыс хабаҕынан силимнээн, дьиэ кэргэн 7 оҕото, үгүс аймах оҕо утуйбут биһигэ билигин да дьиэлэригэр ийэлэрин оронун үрдүгэр ыйанан турара киһини долгутар. Сэмэн оҥорбут түөрт атахтаах төгүрүк аһыыр остуола, бөҕө – таҕа өйөнөрдөөх олоппостор, ороннор, дьэрэкээн мончууктара, мас оонньуурдара, соҕотоҕун кэриэтэ маһын кэрдэн, бэлэмнээн, кичэйэн туппут алаһа дьиэлэрэ күндү киһилэрин  күннэтэ санаталлара олус да  ахтылҕаннаах.  Аҕалара айылҕаттан педагог, аһыан баҕарбат оҕону аһатаары оонньуу – күрэх нөҥүө аппетитын көбүтүү, кинигэҕэ тапталы  таһыгар баар ойууттан иҥэрии, уһана олорон сэһэн, кэпсээн, остуоруйа эйгэтигэр оҕону сиэтэн киирии, ырыанан, тойугунан, оһуохайынан сэргэхситии. Ааҕа олорон, соһуйаҕын, үөрэҕин, сүгүрүйэҕин. Аҕа оҕолоругар  эһэлэрин, эбэлэрин, аймахтарын, оҕо, эдэр сааһын уустаан – ураннаан  кэпсээтэҕэ умсугутуулааҕын. Аҕалара оҕолорун кытта  тэҥнээхтэрин курдук кэпсэтэллэр, улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлээн, бодоруһан, алтыһан, кэпсэтэн  оҕо бччум, быһаарыылаах, лоп – бааччы тыллаах – өстөөх буола  улаатар.  Дэлэҕэ. Кэлин суруйаачы буолбут уолу, Сэмэнчик “оҕонньор курдук оҕо” диэхтэрэ дуо?! Ийэни аҕаны кытта кэпсэтии, санаа атастаһыы, бодоруһуу, доҕордуу буолуу оҕоҕо олус элбэҕи биэрэр, сайыннарар. Бу билигин төрөппүт солото суох, оҕолуун бодоруспат, кэлин аныгы сайдыылаах технология, телефон, планшет, телевизор тугу барытын солбуйда. Аныгы дьон “Ийэм кэпсиир”, “Аҕа”, “Сааскы кэм”  курдук сүдү айымньылары суруйуохтара диэн  ыралыырга ыарахан.

Аҕалар оҕолоро биһигиннээҕэр үчүгэй үйэҕэ олоруохтара, үөрэхтээх, сайдыылаах дьон  буолуохтара диэн ыра санаалара туолбута. Лэглээрдэр саах сыбахтаах балаҕаннарыттан аар саарга аатырбыт уолаттар ттыллан – хабыллан тахсыбыттара. Н.Е.Мординов – Амма аччыгыйа – саха народнай суруйааччыта, Авксентий Егорович – биллиилээх ученай, философскай наука доктораЮ профессор, Трофим Егорович –  Саха республикатын үтүөлээх учуутала, сэрии кыттыылааҕа. Онтон Семен маисов – саха  кэскиллээх эдэр суруйааччыта. Кини суруйар: “ Олоҕу хара үлэни  хото баһылаабыт дьон тутан кэллилэр уонна инники да өттүгэр тутан олоруохтара”.  Биир Кытай биллиилээх бөлүһүөгэ суруйбутун “Аҕа” кинигэҕэ олус сатабыллаахтык ахтан ааһар: “Сир үрдүгэр, муҥур уһукка, айылҕаны кытары күннэтэ алтыһап ураты нарын ситимнэрин  быспатах, тыа сирин  үлэтиттэн тэйбэтэх, күүс үлэтин үгэстэрин ыһыктыбакка илдьэ тиийбит омуктар эрэ хаалыахтара”.  “Аҕа” сэһэҥҥэ аҕалара уолаттарыгар күҥҥэ төһөнү үлэлиэхтээхтэрин нуормалаан, үллэрэн биэрэр, кытаанахтык бэрэбиэркэлиир. Оччоҕо оҕо дьулуһан, соруктанан, үлүһүйэн үлэлиир, үлэ түмүгүттэн үөрэр, астынар. Аҕа оҕону сэмэйдик хайгыыр, оҕо кыаҕар эрэнэр. Мординовтар да, Маисовтар да оҕоҕо кыыһыра, хаһыытыы, күргүйдүү, кинини охсо – тэбэ, таһыйа сылдьыбаттар. Төрөппүттэр биир кэм холку – намыын сыһыаннаахтар. Оҕолорун таптыыр, имэрийэр идэлээхтэр. Тэҥнээхтэрин курдук кэпсэтэллэр, дьиэҕэ көмөлөсүһүү, ил – эйэ эйгэтэ үөскүүр. Ол эрээри оҕолор аҕкаларыттан толлоллор, олус ытыктыыллар.  Кырдьаҕас киһи кэпсээнин болҕойон истэллэр, толкуйдуу, ырыта үөрэнэллэр. Үксүгэр оҕолор саастаах киһи уруккуну ахтарын аахайбат үгэстээхтэр, ол кэнники кэмсилгэннээх буолуон сөп. Ахтыы – кэпсээн оҕо дууһатыгар, сүрэҕэр – быарыгар иҥэрэ буоллар ханнык.  Бодоруһуу , кэпсэтиһии оҕону иитиигэ  улахан оруоллаах.  Онтон үлэлии, айа, тулуйа үөрэммит оҕо үөрэҕи да түргэнник ылынар. Үөрэх – бу өй күүстээх, мындыр үлэтэ. Маисовтар аҕалара – биир күн оскуолаҕа  үөрэммэтэх киһи, бэйэтэ ааҕар – суруйар буолар, өссө биригэдьииринэн уһуннук үлэлиир.  Сэмэн үлэтинэн, кыайарынан – хоторунан, мындыр өйүнэн, сытыы тылынан – өһүнэн, үтүө майгытынан, маһы хаамтарбат эрэ уран ууһунан, тулуурунан, дьулуурунан бар дьонугар холобур буолар, эҥкилэ суох дьиҥнээх саха саарына, дьоллоох оҕолор аҕалара, дьоллоох дьахтар эрэллээх олоҕун аргыһа!

Ыал улахан оҕото туох – хайдах киһи буолан иитиллэн тахсара- кини кэнниттэн күн сиригэр  кэлбит бииргэ төрөөбүттэригэр сүрдээх улахан суолталаах.  Ити барыта ийэлээх аҕалара барахсаттар сатаан сөпкө ииппиттэрин түмүгэ, туоһута. Маисовтар улахан уоллара Махаар олох кыра сааһыттан үлэҕэ  көмүллүбүт,  такайыллыбыт оҕо. 1-гы кылааһы бүтэрээт тылланан отчуттарга 3 сыл өйүө таһар, маҥнайгы хамнаһын улахан дьон курдук биэдэмэскэ илии баттаан ылбыта.  Ийэтигэр “Луч” диэн хары чаһыта бэлэхтээбитэ. Оччотооҕуга мал- сал наһаа күндү этэ. Мааны киһи чаһыылааҕа. Иккис сайын үлэлээбит харчытыгар Махаар ийэтигэр билигин да сыаналаах таба тыһа хара унтуу атыыласпыта.  Үһүс хамнаһынан бэйэтигэр  20-лээх биир уостаах саа ылынар. Ол сайын сарсыарда аайы биирдии андыны эйэҥэлэтэн аҕалара. Ыал улахан уола Махаар оннук чулуу үлэһит булбута. Биир да күн өрөөбөккө, үлэ- хамнас үөһүгэр сылдьыбыта. Аармыйаҕа туйгуннук сулууспалаан, көҥүл тустуунан дьарыктаммыта, ССРС успуордун маастарыгар хандьытаат, СР физическай культуратын туйгуна, үс үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ. С алайар үлэҕэ  уһуннук, таһаарыылаахтык үлэлээн, СР норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Үөһээ Бүлүүгэ оскуолаҕа  народнай учуутал Алексеев М.А. үөрэнээччитэ этэ.  Бу строкалар автордара эмиэ  7 оҕоттон 1-гы оҕо. Биэс сааһыттан “Эн бырааккар, балыстаргар учуутал буолаҕын, эн хайдаххын да оҕолор оннук буолаллар” диэбиттэрин олоҕум тухары тутуһан кэллим. Оҕо оннук эппиэтинэстээх буолар. Тыа ыала сүөһү – сылгы иитэн,  булдунан, балыгынан, сир аһынан олорор, оҕолор бу үлэҕэ кыттыһан, харчы хантан кэлэрин билэ улааталлар, аһы- үөлү, таҥаһы – сабы, малы – салы харыстыы үөрэнэллэр. Аҕа, ийэ айылҕаҕа харсытабыллаахтык сыһыаннаһыылара, бэйэҕэ сөп  буолар гына бултуурга үөрэтии, айылҕаны кэтээн көрүүлэрэ – барыта оҕону киһи быһыытынан иитэр – такайар. Оҕо хараҕар айылҕа кэрэтин соһуччу көрдөрүү умнуллубат. Сеняҕа аҕата киэҥ айан суолун эмискэ көрдөрөр. Педагогикаҕа оҕону умсугутан, соһутан, кутун – сүрүн уһугуннаран үөрэтэр ньымалар бааллар.

“Сааскы кэмҥэ” Микиитэ, “Аҕа” сэһэҥҥэ Сэмэн уол айан, харахтарыгар, өйдөрүгэр- санааларыгар оҥорон көрөр, нууччалыы эттэххэ фантазиялара эрдэ сайдар. Оҕо өйө – санаата суоҕу да баар курдук көрөр, балаҕан дыбарыас буолар, Микиитэ бухатыыр буолан, дьоҥҥо көмөлөһөр. Норуот уус – уран айымньылара, элбэх кинигэни ааҕыы, киэҥ дириҥ билии, фольклор нөҥүө оҕо өйө – санаата,  айар – сэһэргиир дьоҕура сайдыыта, ханнык да үлэттэн толлубат хорсун санаа, тулуур, дьулуур, туруоруммут сыалы ситиһии. Бу барыта ырытар кинигэлэрбит сүрүн геройдара айар үлэһит, суруйааччы буолан тахсалларыгар улахан төһүү күүс буолбуттара. “Суруйааччы – киһи дууһатын инженера”, –  диэн Максим Горькай эппитэ. Айар, суруйар үлэ ыараханын, киһини илиһиннэрэрин туһунан улуу поэт Владимир Маяковскай эмиэ бэлиэтээбитэ. Сеня Маисов кыра эрдэҕиттэн убайа Махаар курдук от – макс үлэтигэр, тутууга, бултка  сытан барбыта.  8-с кылааһы бүтэрээт да , сарсыҥҥытыгар хотн тутуутугар аҕатын биригээдэтигэр сүгэ тутан тиийбитэ, улахан дьоннуун тэҥҥэ үлэлэһэн барбыта. Өҥүрүк куйааска, ууну кэһэ – кэһэ, от охсо сылдьан, “бу кэриэтин үөрэнэ олорорум буоллар” – диэн санаан ылара.  Ол эрээри хара үлэҕэ сыстан, кииллийэн, күүс – уох киирэн, уол сирилийэн – бурулуйан, буһан – хатан испитэ.  7-с кылаастан саҕалаан Сеня үөрэҕэр  кыһаллар буолбута.  Кинигэни куруук ааҕара,  киинэҕэ сылдьара, биллэр артыыстарга сорох аймахтарын майгынната көрөрө. Олоҕу, тулалыыр эйгэни ырытар, тэҥниир дьоҕура сайдан испитэ. Баҕаран, анаан- минээн дьарыктанан, ордук математикаҕа дьоҕурун сайыннарбыта, кута – сүрэ бөҕөргөөбүтэ. Күүстээх үлэҕэ эриллибит оҕо олоҕу, үлэни, үөрэҕи, дьону- сэргэни, харчыны куһаҕан дьаллыктары атын хараҕынан көрөр буола улаатар, боччумурар. 9-с кылааска үөрэнэ сылдьан, Сеня, ким да эппэтэҕин үрдүнэн, бэйэтэ бэйэтигэр хаһан да табахтаабат, арыгыны испэт гына андаҕайар. Билигин да ол андаҕары толорон, Семен Семенович чөл олоҕу тутуһан кэллэ. Аныгы дьоҥҥо тыыннаах холобуру көрдөрөр.  14-15 саастаах оҕо сэмээр олоҕу кэтээн көрөр, үчүгэйи иҥэринэр, мөкү өрүттэри ылыммат.  Хара үлэҕэ сылдьар оҕо солото суох, кута – сүрэ, этэ – сиинэ мэлдьи аһаҕас, наһаа ыллам буолар.  Оҕо уоҕа – кылына барыта үлэҕэ уонна санаа алыбыгар баранар. Онтон иллэҥ оҕо арааска түбэһиэн сөп.  Итинник толкуй Сеняҕа  оҕо эрдэҕиттэн иҥмит, ол иһин удьуор үлэһит төрөппүттэригэр, эһэлэригэр, эбэлэригэжр улаханнык махтанар. Сорох дьон аһары сайдан, үөрэхтээҕимсийэн, төрөөбүт төрүт саха тылын  ситэ билбэттэрин, оҕолорун, сиэннэрин  тыа олоҕуттан, сахалыы саҥарартан тэйитэрин утарар. Этнопедагог К.С.Чиряев ыччаты норуот төрүт дьарыгар , үгэстэригэр, сиэригэр – туомугар сыһыаран иитиэххэйиҥ диэн үөрэҕэ Маисовтар олохторугар дьэҥкэтик көстөр. Бу ыал оҕолорун иитиитигэр хос эбээ, хос эһээ, эбээ, эһээ, аймахтар үгэстэрин кэпсииллэр, тутуһаллар, утумнууллар. Төрүттэрин билэр оҕо силистээх – мутуктаах, олоххо эрэллээх курдук сананар, аймаҕымсах, амарах, кэһиимсэх буола улаатар, хаан – уруу дьонугар тирэҕирэр. Сеня Маисов кыратыттан кэрэни кэрэхсиир, үчүгэйгэ тардыһар.  Байаантан ордук кэрэ тыастаах музыка  инструмена суох диэн умсугуйан, баҕаран, кутун  туттаран , тулуйан – тэһийэн, алта сыл аҥардас кинигэнэн эрэ байааҥҥа үчүгэйдик оонньуу үөрэнэр. Онтон анал үөрэхтээх учууталга музыкаҕа үөрэммэккэ үөрэҕин бырахпыт оҕобут элбэх дии, сорох кэлин кэмсиннэр даҕаны. Дьулуур, тулуур тиийбэт буоллаҕа. Модун эр санаалаах оҕо туруоруммут сыалын ситиһэн тэйдэҕэ дии. Саха оҕолоро сахалыы оонньуурдарынан, аҕалара оҥорбут оонньуурдарынан сөбүлээн оонньууллара.  Бу дьиэ кэргэҥҥэ  оҕо оонньуур да кэмэ кэмчи. Оҕолор ийэ – аҕа туппут көмүс ньээкэ уйаларыгар төрөөн, улаатан, кынат үүннэринэн бараллара – дьол.  Автор төрүттэргит туппуталаһа дьиэлэргитин ыһымаҥ, көтүрүмэҥ, атыылаамаҥ, диэн сүбэлээн суруйар.”Аҕа барахсан имэрийэн – томоруйан туппут дьиэтэ бэйэтэ туспа айылгылаах буолар”. “Дьиэҥ эн үьүө сыһыаҥҥар махталын – кимиэхэ да суох ураты дьоҕуру, кэскиллээх кэхтибэт кэрэ санааны бэлэхтиир”…

Бу сонун, дьикти санааны умнубакка илдьэ сырыттарбыт ханнык! “Аҕа” кинигэ түмүгэ эмиэ сырдык сыдьаайдаах, иитэр – үөрэтэр эйгэлээх.  Муҥутуур дьоллоох дьон – ийэ, аҕа истиҥ иһирэх тапталын билбит дьон. Суруйааччы бэлиэтиир: “Дьол – киһи – киһи быһыытынан ыраас майгыта, уйаҕас уйулҕата, аньыыта – харата суох энчирээбэтэх ис эйгэтин кэрэтэ, чэпчэкиттэн чэпчэки  чөл айылгыта буолар”.  Муҥутуур дьоллоох киһи үтүө майгылаах, ис дьиҥэ, санаата кэрэ, онтон үөскүүр тас быһыытыттан бэйэтэ бэйэтин ытыктанан уйадыйар буолар диэн Семен Семенович быһаарар.  Кини ийэни , аҕаны таптыырга, харыстыырга уйаҕастык көрдөһөр.

Түмүккэ Амма Аччыгыйа “Сааскы кэм” романыгар, С.Маайыһап “Аҕа” сэһэнигэр дьиҥнээх олоххо баар ийэлэр , аҕалар, эбэлэр, эһэлэр, аймахтар кэнчээри ыччаттарын ииппит- такайбыт үөрэхтэрин, тапталлаах аҕаларын сырдык мөссүөнүн  сүрэххэ сөҥөрдөн илдьэ сылдьан, саха дьоно иилэ хабан ылан туһаналлара буоллар, обществоҕа туһаны эрэ аҕалар, сайдыылаах, туох да үлэттэн  толлон турбат, Өксөкүлээх Өлөксөй эппитинии, атын омуктардыын тэҥҥэ  хаамсар дьон – сэргэ элбиэ этэ. Чөл куттаах- сүрдээх саха үксүө этэ.  Маайыһаптар аҕалара дьиҥнээх, бэриниилээх хомуньуус этэ. Хас да ыҥырыыга оройуон сэбиэтин дьокутаата. Норуотун туһугар, олох уйгута тупсарын туһугар сүүрбүт- көппүт, эппит – тыыммыт сырдык дууһалаах сэбиэскэй кэм  бастыҥ киһитэ, улахан дьиэ кэргэн аҕата, эһэтэ буолбута. Ыоаас чөллөркөй куоластаах, уран тыллаах – өстөөх оһуохайдьытынан эмиэ биллэрэ. Бу сэһэҥҥэ холобурга сылдьар аҕа обраһа олус дириҥник итэҕэтиилээхтик арыллар.  Маннык аҕалар сир – сир аайы элбэхтэрэ буоллар олох уйгута лаппа тупсуо этэ. Дьолу үлэттэн булбут дьоллоох ыал дьоллоох аҕата – Сэмэн Маайыһап!  Аҕалар сырдык  образтара  оҕо улаатан кырдьыар диэри олоҕун устун арыаллыы, араҥаччылыы, арчылыы, көмүскүү сылдьаллар. Күндү дьоммут – сэргэбит, маннык чулуу айымньылары ырытан ааҕыҥ, тус олоххутугар туһаныҥ! Аҕа сүрэҕин сылааһа, олоххо такайбыт үөрэҕэ хаһан да сүппэтин!

Ырытыыны оҥордо 70 саастаах

Педагогическай үлэ бэтэрээнэ,

Элбэх оҕолоох ийэ, эбэ, хос эбэ

Андросова Любовь Васильевна,

Дэбдиргэ