Количество просмотров 108
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Сэмэн Маайыһап “Аҕа”

Ытык – Күөл,  “Туллукчаан” оҕо  библиотеката  уонна литература учууталларын МХ,  Василий Никитич Протодьяконов  төрөөбүтэ 85 сылын көрсө аһаҕас конкурсу  «Саха литературатыгар аҕа уобараһа”- диэн ыыталларын  истэн-билэн  баран. “Чахчыта да аҕа туһунан туох суруллубута буолла?”- диэн өй киирдэ.

Саха литературатыгар сэбиэскэй кэмҥэ Ийэ, Аҕа туһунан суруйуу суоҕун тэҥэ эбит.

Инньэ гынан  хата, бэйэбиттэн арыый эдэр, суруйааччы Сэмэн Маайыһап  ”Аҕа”диэн  ахтыы – сэһэнин булан  ааҕан , тапталлаах аҕа хайдах буоларын билистим.

Тус бэйэм 60 сааспын ааспыт икки оҕо аҕата, балачча сиэн эһээтэ буолан олорон “Аҕа” хайдах буолуохтааҕын литератураттан ааҕан билбэтэх сордоохпун.

Арай бу кыһын “Сүлүһүннээх таптал” диэн киносериалы көрө олорон 1970-с сыллар аҕаларын акаары баҕайытык көрдөрбүттэриттэн,  утарыах санаа кииртэлии сылдьыбыта. Биһиги аҕаларбыт барахсаттар – уустара диэн, хотууру сатаан оҥостоллоро диэн, чуумпулара диэн, үлэһиттэрэ диэн ….киһи ааҕан сиппэт үчүгэйдэрин литератураҕа , киинэҕэ сатаан да көрдөрүө суохпут диэн санаа,  үүйэ – хаайа туппуттаах.

Сэмэн аҕата 1933 сыллаах төрүөх эбит. Ол аата мин аҕам көлүөнэтэ, сэрии иннинээҕи оҕолор остуоруйалара. Оччотооҕу аҕалар холобурдара билиҥҥи Туллукчаан детсадыгар сылдьар оҕолор аҕаларыттан атыттара буолуо да,  син биир туохтара эрэ биир буолуохтаахтарын сүрэҕим сэрэйэр.

Сэһэнньит, аҕатын туһунан суруйуута хайдах эрэ,  биһиги көлүөнэ дьон аҕаларыгар барытыгар майгынныыр. Сэмэн аҕатын курдук,  мин кынным Бииктэр Бөтүрүөбүс ааттаах кусчут булчут  киһи этэ. Мин, таайдарым маһы ыллатар уустара, отчуттара, кыдамаһыттара. Оччотооҕу аҕалар 70-80 бырыһыаннара илии үлэтинэн айахтарын ииттэн олорбуттара..

Онон Маайыһап,  соҕотох тапталлаах аҕатын суруйаары,  оччотооҕу аҕалары барытын да суруйбут эбит диэн толкуйга киирэҕин. Кинилэргэ литературнай пааматынньык туруорбут. Онон улахан махтал буоллун киниэхээ.  “”

“…А5ам миигин…..илиитин өрө көтөҕөн дьарыйыахтааҕар буолуох, киэҥник күргүйдээн, үҥүү-өргөс тылынан өтөрү батары этэн хаһан да мөхпөтөх киһи…” (стр8)

“….Аҕам…  үксүн киэһээ өртүгэр, иэйдэҕинэ сээкэйи барытын кэпсиир үгэстээҕэ….. ”

“…Ийэлээх аҕабыт биһигини кыра эрдэхпититтэн бэйэлэрин кытта бииргэ илдьэ, батыһыннара сылдьан үлэҕэ-хамнаска үөрэппиттэрэ, такайбыттара киһи быһыытынан үүнэн сайдан тахсарбытыгар олус да туһалаах, сөптөөх да иитии эбит….”

“….Аҕабыт биһиэхээ тугу эмэ үлэлэттэҕинэ хайаан да сорук туруорара: күҥҥэ баччаны үлэлиэхтээххин,  итиччэни толоруохтааххын диэн….(стр37)”

 

Аҕа –  оҕотун таптыыр уонна үлэһит киһи буоллун, аҕатыттан тэйбэтин, улаатан баран ис санаатын кистээбэтин  диэн толкуйдуур буоллаҕына . Суруйааччы аҕатын курдук буола сатыахтаах.

Эн, аҕаҕын, үлэттэн сылайан кэлэн баран телевизорга таптыыр да передачаҕын көрөн тарайан сытар быраабыҥ суох. Күнү быһа үлэҕэр киэптэтэн көрбөтөх оҕолоргор  тугу эрэ интэриэһиргиир остуоруйаларын кэпсээн, оонньоон,  бэйэҥ олоҕун күчүмэҕэйдээх кэмнэрин ахтан, араас дэриэбинэн дьонун туһунан үчүгэйи кэпсээн, нэһилиэк былыргы остуоруйаҕа киирбит дьонун үчүгэйин үлүннэрэ соҕус киэргэтэн билсиһиннэрдэххинэ, оҕоҥ эмиэ хайдах туох сылдьыбытын кэпсиэҕэ, аһыллар буолуоҕа. Сүбэ ама ылыа. Маннык толкуй Маайыһап кинигэтин  аахпыт киһиэхээ киирэр.

Аҕа үлэҕэ сатабыла, кыайыгаһа төрөппүт оҕолоругар киэн туттууну, үөрүүнү эрэ аҕалар эбит.

“……Аҕам сиккиэр тыалга баттаҕа өрүкүйэ…..от охсон күөглрдьитэ сылдьарын  өйбөр оҥорон көрдөхпүнэ – миигин кэмэ суох киэн туттуу иэйиитэ саба кууһар. Оҕо дьоло…Аҕам барахсан… (стр36)…. ”

 

Аҕа илиитинэн ону маны маһынан кыһан оҥоруута оҕотугар эмиэ киэн туттууну аҕалар эбит.

“….. аҕам маһынан кыһан-кыладыйан холкуос сэппэрээтэрин, иистэнэр масссыынаны үүт-үкчү үтүгүннэрэн оҥорбутун билиҥҥэ дылы дьон олус сөҕөн махтайан ахталлар….Кинигэ ойуутуттан көрөн,бэлисипиэт кытта оҥорбута…..

…аҕам  уһанарыгар сыа сым курдук туттарын, киһи эрэ умсугуйан, ылларан көрдөр-көрөн туруох курдук буолара…

…аҕам холкуос саҕаттан тыраахтарыыстаабыта… тыраахтар айгыраатаҕына , алдьаннаҕына- сээкэй чаастарын, ардыгар  ис эгэлгэтин түөрэтин барытын, көннөрү киһи иилэн-арааран ылбатын курдук суол-суол  арааран ыһан  баран, дьип-дьап тутан, оннуларын-туойдарын барытын булларан төттөрү таҥан оҥостору баҕас сатаабыт суола…”

Бу үлүгэрдээх элбэх үтүө холобуру,  оҕолоро барыта көрө билэ сылдьыбыттар. Аҕалара ону маны гына сылдьан, оҕолорун учуутал курдук үөрэппэтэҕэ чахчы. Эн бэйэҥ холобургунан, сатабылгынан саҥарбакка да  оҕолоргун үөрэтэ сылдьаҕын эбит.

Холобура ол сэппэрээтэри, иистэнэр массыынаны аҕата дьээбэлэнэн оҥордоҕо дии. Онтуката оҕолорго киэн туттууну аҕалбыт.

Мин сиэмминээн эмиэ араас макеттары оҥорооччубут. Ол оҥороргор бэйэҥ баҕараҕын. Табыллыбыт оҥоһуктары дьиэ кэргэн, аймахтар үөрэ көрөөччүлэр. Быйыл тэлгэһэбэр хаар оҥоһуктары оҥорбутум – оҕолорбор,  сиэннэрбэр үөрүүнү эрэ аҕалбыта. Үөрүү киэн туттууга тиэрдэр, устунан сиэттэрим үтүктэн оҥорон да барыахтара.Үөрүү тапталга үктэл буолар. Дьиэ кэргэн эйэлээх, биир  үөрүүлээх буолуулара  – Дьол.

Оскуола о5отун кэнникинэн аһынан киирэн бардым. Туох да олоххо бэлэмэ суох  гына иитэн таһаарар курдукпут.  Бу моһуок аҥардас Саха Сиригэр буолбакка Арассыйабыт үрдүнэн адаҕыйан турар. Үөрэтэр иитэр үлэ барыта оскуолаҕа соҥнонно. Дьиэҕэ оҕо оскуолаҕа бэрткэ сылдьыбыт, үчүгэй сыананы ылбыт буоллаҕына ыйытыга, кыһаныыта бүтэр курдук.Төрөппүт оҕотун ЕГЭ ни туттарарыгар төлөбүрдээх консультацияны оҥордо да кыһаммыт курдук санананар. Уонна оскуола кэнниттэн төлөбүрдээх үөрэххэ киллэрэн харчытын төлөөн диплом ылларда да эбээһинэһэ бүппүт курдук. Оҕо- төрөппүт уонна үөрэх тэрилтэлэрин икки ардыгар бырахсыыга сылдьаахтыыр. Биирэ да,  иккиһэ да бу туох оҕотун, киһитин хайдах улаатыннаран таһааралларын билбэттэр.

Олонхо үөрэтэринэн (саха үөрэҕинэн) обществоҕа үс суол  кэрдиис киһитэ үөскээн тахсар.

Бастакыта – Үөһээ дойду киһитэ – ол аата дьону дьаһайан,  салайан ,  налог ылан, төлөбүрдээх үөрэх, төлөбүрдээх доруобуйа харыстабыла – бэйэлэрэ оҥорон таһаарбат ,  орто дойду дьонуттан  айахтарын ииттэр кэрдиис дьоно. Манна билиҥҥи бюджет дьоно үксэ киирэр.

Иккиһэ – Орто дойду киһитэ – Ол аата  сир ийэ биэрэр баайын харыстаан туттан, оҥостон , үлэлээн айахтарын ииттэр кэрдиис дьоно (промышленноһынан, тыа-хаһайыстыбатынан дьарыгыраллар)

Үсүһэ – Аллараа дойду киһитэ – үлэлээбэккэ уоран, талаан, баттаан  орто дойду дьонуттан аһаан олорор кэрдиис дьоно.

Дьэ маннык арааран баран көрдөххө,  билиҥҥи оскуола –  ЕГЭ- ни туттарар эрэ оҕону иитэн-үөрэтэн таһаарар. Ол аата Үөһээ дойду киһитин бэлэмнээһин, такайыы барар.

Өскөтүн оскуола уонна төрөппүт сир баайын  харыстаан туттан , оҥостон, үлэлээн олорор  орто дойду киһитин бэлэмнииргэ дьулуһара буоллар,билигин тыа хаһаайыстыбатыгар эбэтэр промышленноска үлэлии сылдьар, орто дойду киһитин кытта,  сибээстээхтик үөрэтэр методикатын оҥостуохтаах этэ. Ол аата гуманитарнай предметтэрин аччатан, техническэй, орто дойду дьоно билигин туттан бородууксуйаны оҥоро сылдьар уопуттарын үөрэнээччигэ көрдөрөр-такайар  хайысханы, уруогу оҥостуохтаах эбиттэрэ буолуо. Үөрэнээччи ону сатыырыгар эксээмэн , эачет, сыана ылыахтаах . Оскуола учууталыгар буолбакка – Орто дойду киһитин иннигэр оҕо  сатыырын көрдөрөн үлэлииригэр рекомендация ылыахтаах

Суруйаччы Маайыһап эмиэ итинник толкуйдаах эбит. Ону бэйэтин оҕо сааһын холобурунан көрдөрөн итэҕэтиилээхтик суруйбут.

«…….Оҕо борбуйун   көтөҕүөҕүттэн (5-6 сааһыттан)  үлэҕэ хамнаска көлүллүбүт оҕо үп харчы хантан кэлэрин өйдүү улаатар – дьон хара көлөһүнүнэн оҥорбутун туппутун сыаналыы, сүрдээҕин харыстыы үөрэнэр. Тыло өһө лоп бааччы, оттомноох буолар. Дэлэҕэ оҕонньр курдук оҕо диэхтэрэ дуо. Итинник оҕону кытта атах тэпсэн олорон кэпсэтэр да астык……

….Оҕо улахан дьону кытары  тэбис тэҥҥэ түсүһэн үлэлии сылдьан, олоҕу бары өртүттэн, ис иһиттэн эргиччи, кыраҕатык сыныйан көрө үөрэнэр….

…..Улахан убайым Махаар кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ көлүллүбүт , такайыллыбыт киһи…Онон  Махаар бастакы кылааһы бүтэрэн баран, Муоһааны эбэ отчуттарыгар уһун сайыны быһа ыһык таспыта. ….Ити сайын ыһык таспытыгар ылбыт хамнаһын сорҕотунан ийэтигэр лааппыттан   “Луч”   диэн бэгэччиккэ кэтиллэр чаһыы ылан биэртэ. …. Махаар үс сыл субуруччу ыһык таһан турар….Иккис сылыгар ийэтигэр сүрдээх күндү таҥас – хара хаатыҥка уллуҥахтаах, оҕуруолаах биллэлээх, таба тыһа унтуу ылан биэртэ. Үһүс сылыгар  , күһүн, биир уостаах сүүрбэлээх сынтараалка доруоб саа ылыммыта… »

Аны аҕалара тутуу биригэдьиирэ буолан тутууну бэдэрээттэһэн сайын бэйэтин кытта бииргэ илдьэ сылдьан үлэлэтэр эбит. Холобура Сэмэн ахсыс кылааһы бүтэрээт сарсыҥҥы күнүгэр аҕатын кытта  саҥа хотон тутуутугар үлэлээбит. Бэйэтин кытта уолаттарын илдьэ сылдьан куска сааланаллар. Бу олус бэртээхэй уонна туһалаах хообур.  Билиҥҥи ийэлэр уолаттарын аҕаларын кытта сайын  тэҥҥэ сылдьалларын сороҕор буойсааччылар.

Тус бэйэм уолбун сайын окко илдьэ сылдьар этим. Уоннааҕар кыра хотуурунан от охсорго эһээтэ Бииктэр Бөтүрүөбүс  үөрэппитэ. Ол сайын оройуоҥҥа  от охсуутугар күүлэйгэ уолум уонна мин кыттыбыппыт. Оҕолорго уолум иккис миэстэ, онтон улахан дьоҥҥо мин үһүс миэстэ буолан үөрэн көтөн,  бириис бөҕө ылан,  кэлбиттэхпит. Кэлин улахан кылаас буолтун кэннэ,  УАЗ масссыынабын тэлиэгэлэри биэрэн 20 киилэлээх престэммит оту сайын аайы тастарар этим. Уолум туох да бэркэ таһара, хотонун таһыгар от уурар сарайга  сааһылыыра. Мин кытай тракторынан ходуһаҕа  престээн иһэрим. Билигин санаатахха куттанабын. Алаас  үрдүк сыырын таһаҕастаах массыынанан тахсара, аны дэриэбинэҕэ элбэх.массыынаны кытта аасыһара. Далга эргийэрэ урбайара элбэх буоллаҕа. Хата уолум саахалламмакка бэркэ сылдьыбыта. Ийэтэ этэрэ “…уолуҥ эйиигиннээҕэр үчүгэйдик массыынаны ыытар..”-  диэн.

Кэлин ыал буолан,  уолум техниката массыыната, трактора  элбэх. Барытын сатыыр, өрүмүөннүүр. Онтон үөрэбин эрэ.

Куруук быраабыланы, сокуону тутуспута буолан оҕону техникаҕа олорпот, ыыттарбат буолуу, сааламмат оҥоруу биир өртүнэн сыыһа. Хайа баҕарар оҕо техниканы ыытыан баҕарар, ону эрэнэн бэйэни кытта бииргэ олордо сылдьан ыыттара үөрэтэн баран, сөп буолбут дии санаатахха, соҕотохтуу ыытар ордук. Ордук от кэмигэр.

Бастатан туран Аҕа бэйэтэ хара үлэни сатаан үлэлиир буолуохтаах. Билигин оҕо эрдэхтэриттэн үөрэх быһа сиэбит уолаттара , саастара ситэн ойох ылан баран бэйэлэрэ илиилэринэн тугу да сатаабат буолаллар. Эгэ уол оҕо төрөөтөҕүнэ бэйэлэрин кытта үлэлииргэ үөрэтиэхтэрэ дуо? Бэркэ гыннар куоракка Атласовтар уһаайбаларыгар хатааһылатыахтара, киинэҕэ сырытыннарыахтара, паркаҕа күүлэйдэтиэхтэрэ. Сайын Тайланҥҥа сөтүөлэтиэхтэрэ, Крымҥа сырытыннарыахтара. Уона ордор ыйдарга  компьютер иннигэр оонньотуохтара. Бу баар иэдээммит. Ол кыһын Айыы оскуолатыгар биэрэн саха оҥоруохпут дии саныыллара сымыйа буолуо бука.

Тыаларга  куорат оҕолоругар анаан сайын 20 хонуктаах от үлэтин лааҕырын тэрийэр кэм кэллэ. Илии үлэтинэн эрчийдэххэ санаалыын сайдыахтара, өйдүүн өнүйүөхтэрэ, толкуйдара тобуллуо. Дьиҥнээх саха буолуохтара. Ол саха тылын оскуолаҕа үөрэтэн, оһуохайдатан, таҥаһынан симээн саха гыммаккын.

Автор Сэмэн Маайыһап ха литературатыгар суох  тиэманы арыйан, төрөппүттэри толкуйдатар, Аҕа диэн хайдах буолуохтааҕын арыйар , ааттаах үчүгэй сэһэни суруйбут.

Кини этиитигэр сүүс бырыһыан сөбүлэһэбин. Эдэр аҕалар бу сэһэни ааҕан оҕолоргутун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныаххытын сөп эбит.

 

Ф.П. Харитонов. Мэҥэ Хаҥалас.