Количество просмотров 170
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Суорун Омоллоон “Күкүр Уус”

Сахалыы айымньыларга ойууланар аҕалар уобарастарын ырытыы

            Мин санаабар, аҕа диэн хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ баар буолуохтаах. Кини сыала-соруга диэн дьиэ кэргэнин иитиэхтээх, оҕотун үөрэтиэхтээх, харыстыахтаах уонна саамай сүрүн оруола дьиэҕэ баһылык буолуохтаах.

Дмитрий Кононович Сивцев –Суорун Омоллоон “Күкүр Уус” драматыгар Саха сирин 1929-1934 сыллардааҕы кэмин көрдөрөр. Саха сиригэр саҥа былаас кэлэр, холбоһуктааһын саҕаланар. Олох тосту уларыйар кэмигэр дьон сыһыаннарын биир дьиэ кэргэнинэн көрдөрүллэр. Икки көлүөнэ дьон олох уларыйыытын кэмигэр өйдөрө-санаалара, бэйэ икки ардыгар сыһыаннара арыллар. Ааптар Күкүр Ууһу хаалбыт олох бэлиэтэ,  кыыһын Күннэйи саҥа, кэлэр олох бэлиэтин быһыытынан ойуулуур.

Күкүр Уус пьеса саҕаланыытыгар үтүө санаалаах, үөрүнньэҥ саха киһитэ. Соҕотох кыыһа Күннэй кыһыл оҕо эрдэҕинэ ийэтэ суох хаалбытын бэйэтэ бүөбэйдээн улаатыннарбыт. Иринньэх буолан элбэхтэ ыалдьан, түүннэри-күнүстэри утуйбакка бүөбэйдээбит соҕотох кыыһын күҥҥэ тэҥнээн таптыыр. Күкүр Уус уонна Күннэй бэйэ-бэйэлэригэр истиҥ сыһыаннаахтар. Кыыс төрөөбүт күнүгэр аҕатыттан бэлэх эрэйбэккэ, аҕатыгар бэйэтэ бэлэх утары уунан соһутар, уйадытар. “Үрдүк дьоллоох күнүм үүммүт үтүөтүгэр”  диэн аҕата сааһын тухары баҕарбыт биинтэ быһар тимири булан бэлэхтиир, “бэйэҕэр эрэ иҥнин”  диэн  “кураахтаах хомуһаарка” бэргэһэни, бачыыҥканы бэлэхтээн, ыллаан-туойан, сайылык ыччаттарын кытары үөрэллэр-көтөллөр.

Үөрэҕэ суох Күкүр Ууһу кинээс Бииктэрэ угаайытыгар киллэрэн, албыннаан  колхозка киирбэтин туһунан хааннаах баппыыска ылыаҕыттан аҕа уонна кыыс утарыта туруулара саҕаланар. Аҕа уруккулуу олоруон баҕарар. Кыыс, Күннэй, олох уларыйыытын ылынан, колхозка киирэн саҥа олоҕу оҥостуон баҕарар. Күннэй сөбүлүүр киһитэ Дьуур Күкүр Уус колхозка киирбэтэҕинэ аҕаҕыттан араҕыс диэн сүбэлээбитин, кыыс сөбүлээбэт. “Кини баар буолан, мин тыыннаах хаалбытым” диэн долгуйан туран кэпсиир. Эрэйдээхтик олорбут олохторугар аҕата күүс-көмө, өйөбүл буолбутун, бүтэһик лэппиэскэтин киниэхэ биэрэрин, ыалтан саахар кэһилээх кэлэрин, оҕотун ириэрээри бэйэтэ тоҥорун киһи долгуйа ааҕар.

Кыыс уонна аҕа утары туруулара – пьеса сүрүн мөккүөрэ. Кыыс уобараһа – саҥа олох, оҕонньор – урукку олох бэйэ-бэйэлэрин утарылаһыылара көстөр.

Албын дьон тылларыгар киирэн “өстөөҕүм” диэн Дьуур оннугар кыыһын Күннэйи саанан ытан бааһырдар. Соһуйан, сүрэҕэ хамсаан, кыыһын ыппытын билэн, оҥорбут ыар буруйун уйбат.  Аҕата буруйу оҥорбутугар Күннэй бэйэтин буруйдаан муҥатыйар. Күкүр Уус бу да буруйун кыыһыттан маппат баҕаттан оҥорбутун киһи өйдүөн сөп. Дьиҥэр, кини курдук үтүө майгылаах, чараас дууһалаах, кимиэхэ да куһаҕаны баҕарбат, албыны-түөкэйи билбэт геройу бу айымньыга булар уустук.

Ыар буруйу оҥорбут Күкүр Уус 4 сыл хаайыыга олорон тахсар. Бу сыллар устата олох уларыйан, сайдан, коллективнай хаһаайыстыбалар сайдан олороллор. күкүр Уус хаайыыттан тахсан кыыһын кытта көрсүһэрэ киһини долгутар түгэн буолар..  “Оҥорбут буруйбар оҕобун буруйдуу сылдьыахтара” диэн толкуйтан кыыһыгар барымаары гынар. Төһө да бэйэтэ ыарахан кэмнэри көрүстэр, аҕа барахсан син биир оҕотун санаахтыыр.  Ол эрээри соһуччу көрсүһэн, оҕотуттан бырастыы гыннаран, иккиһин төрөөбүт курдук сананар. Сиэн кыыһын бүөбэйдиир буолбутуттан киһи үөрэр. Ол аата киниэхэ буолар хаайыытааҕар ыарахан накаас кыыһым бырастыы гыныа суоҕа, киэр эргийиэ диэн санаата.

Түмүктээн эттэххэ, аҕа уонна оҕо сыһыаннара күрүүк истиҥ, аһаҕас буоллахтарына, бэйэ-бэйэни кытта быһаарсар судургу буолар эбит. Туора дьон тылын истибэккэ, бэйэ-бэйэбит саҥабытын, санаабытын өйдөөн истэн өйөһөн олордоххо, утарыта туруу даҕаны суох буолуо эбитэ буолуо. Көлүөнэлэр утарылаһыыларыгар, өй-санаа араастаүыытыгар эмиэ мин эрэ сөптөөхпүн, кырдьыктаахпын диэбэккэ биир тылы буллахха сөптөөх быһаарыныы буолар эбит диэн санааҕа кэлэҕин. Аҕаҕын эбэтэр оҕоҕун төһө да буруйдаах буоллар “сүрэхпит биир этэ” диэн санаан бэйэ-бэйэҕитин бырастыы гыныҥ, салгыы саҥалыы олоҕу олоруҥ.

            Арчылаан Апросимов

Ороссолуода орто оскуолатын

10 кылааһын үөрэнээччитэ

Мэҥэ-Хаҥалас улууһа