Количество просмотров 102
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Семен Данилов

Аҕа – олох учуутала.

Өйтөн суруйуу.

…Киһиэхэ төрөөбүт дойдута

 Төрөппүт аҕаҕа холонор:

Тоҥорон, буһаран, эрчитэн,

Ньыгыл укулаат оҥорор…

Саха норуодунай поэта Сэмэн Данилов «Киһиэхэ төрөөбүт дойдута» диэн ырыа буолбут хоһооно киһини долгутар ис хоһоонноох. Айымньы аҕа оруолун арыйар этиилэрин анааран көрдөххө, айбыт, төрөппүт киһи олоҕуҥ учуутала буолар эбит диэн сөҕө-махтайа өйдөөтүм, аҕабар сыһыаным кэҥээтэ, олоҕу атыннык арыйан көрөргө сирдээтэ. Өй-санаа, майгы-сигили бөҕөргүүрүгэр, бэйэни быһаарыныыга, оҕону иитиигэ аҕа сүрүн сирдьит, үтүө сүбэһит буоларын судургутук эрээри дириҥник хоһуйбут. Төрөппүккэ сыһыан салгыы поэт “Аҕалаах ийэ ахтылҕана” (1976с) диэн хоһоонугар көстөр, ол курдук кини сааһырдаҕын аайы аҕалаах ийэтин ордук ахтар буолбутун, төрөппүттэрин кырдьар саастарыгар кэмчитик үөрдүбүтүн, кини туһугар бэйэлэрин баҕа санааларын тардына, сэмэйдик сылдьыбыттарын, төрөөбүт дойдуларыгар көмүс уҥуохтарын таһааран көмпөтөҕүн хом санаалаах ортодойдуттан арахтахтара диэн айманарын, кэмсинэрин, аньыынан ааҕынарын суруйбут. Бу хоһоону ааҕан, мин оҕо төрөппүттэрин туһугар кыһаныахтаах, кырдьаҕаһы ытыктыахтаах, оҕо төрөппүттэрин иннигэр ытык иэһин толоруохтааҕын өйдөөтүм. Чугас дьонум иннигэр эппиэттинэстээх буолуохтаахпын, биир “Иитиллэр иэстээх” диэн өс хоһоонунан этиэхпин син.

…Кэмсинэ саныыбын: кырдьар саастарыгар

Кинилэри кэмчитик үөрдүбүт иэдээннээхпин,

Олоххо, үлэҕэ үлүһүйэр баарыгар –

Киһилии итийэ мин кэпсэппэтэхпин…

Сэмэн Данилов оҕо сааһын, дьонун интэриэһиргээн эбии аахтым. Аҕата Бүөтүр Яковлевич биллэр булчут, мас ууһа, олус үлэһит киһи эбит. Өссө биир “Мин дьиэм” (1977) диэн хоһоонугар аҕатын киһи быһыытына хайдаҕын олус үчүгэйдик арыйбыт:

Аҕам барахсан,

Айар эрэ айдааннаах,

Үйэтигэр үлэһит үгэһинэн,

Миэхэ Сэргэлээх

Бэс чагдатын саҕатыгар

Дьэндэйбэтэх эрээри, көстүүлээх

Дьиэ тутан хаалларбыта…

Мантан салгыы аҕата ыалдьытымсаҕын, оҕолору таптыырын, айылҕаны ытыктыыр үтүө сиэрдээҕин, ыраас санаалааҕын арыйар, үйэлээҕи өйдүүргэ угуйан, аҕатын алгыһынан түмүктүүр.

Мин аҕам Марков Прокопий Николаевич дьиэ кэргэммит бигэ тирэҕэ кини биһигин кыра эрдэхпититтэн кыайар үлэбитин үлэлэтэ үөрэтэр. Бириэмэбитин туһалаахтык атаарарга ыйан-кэрдэн биэрэр. Бэйэтэ оҕо эрдэҕиттэн спортка уһуйуллубут буолан, миигин уонна бырааппын Алигы эт- хаан өттүнэн эрчийэр, чөл олоххо угуйар. Кини ийэбитин Элеонора Васильевнаны кытары барытын бииргэ сүбэлэһэн, өйдөһөн онороллор. Биһиэхэ барыга бары бэлэм буоларга, бэйэни көрүнэргэ үтүө сүбэһит буолаллар. Мин аҕабын сымнаҕас, холку, үтүө майгылааҕын иһин олус сөбүлүүбүн, кининэн киэн туттабын. Киниэхэ өрүүтүн атаахтыыбын, кини баар буолан, үөрэбин-көтөбүн. Тугу наадыйарбын кыаҕа баарынан була сатыырын сыанылыыбын.

Аҕабыт төрөппүттэригэр, ийэбитигэр истиҥ тапталынан, аймах-билэ дьонугар, доҕотторугар эйэҕэс сыһыанынан миигин үчүгэй майгылаах, үтүө киһи буоларга холобур буолар. Кининэн киэн туттабын. Биһиги туспутугар тугу барытын оҥорор, кыһаллар. Ону олус сыаналыыбын. Аҕабын эмиэ үөрдэ сылдьыахпын баҕарабын. Ийэбит “сүүс учууталлааҕар биир аҕа быдан ордук” диэн Гербарт – поэт этиитинэн, аҕаҕыт тылын куруук истиҥдиир. Үлэтин күнүгэр дьиэбит иһэ толорута суох буолар… Аҕабыт баарына куруук тэһийэбит, мэниктиибит, бииргэ оонньуубут. Мин аҕабын олус күүскэ таптыыбын.

Аҕалаах буоламмыт, биһиги дьиэ кэргэн олоҕо тирэхтээх, бигэ туруктаах, дьоллоох. Мин аҕабын олус күүскэ таптыыбын уонна киниэхэ кытаанах доруоуйаны баҕарабын, куруук үөрэ-көтө сырыттын.

Айымньы – олох сиэркилэтэ, суруйааччы бэйэтин айымньытыгар сүрэҕэр чугаһын, олоҕу көрүүтүн, анаарыытын суруйар. Сэмэн Данилов хоһоонноругар мин кини аҕатыгар истиҥ-иһирэх сыһыаннааҕын, оҕо уонна төрөппүт икки ардыгар сылаас иэйии, таптал, мунура суох махтал баарын көрдүм.

Бу курдук саха уус-уран литературатын нөҥүө ааҕааччы бэйэтин кутун- сүрүн булунар, үчүгэйи иҥэринэр, сыаналанар, салайынар эбит диэн түмүккэ кэллим.

 

Лия Маркова, Алампа аатынан Ытык Күөл 1 №-дээх орто оскуолатын 56 кылааһын үөрэнээччитэ.