Количество просмотров 254
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Оҕо литературатын антологията

“Оҕо литературатын антологиятыгар”  аҕа уобараһа

Ымманыйа да сылдьыбатар,

Бүччүм кистэл тапталлаах.

Кыһаллыбатаҕа да буоллар,

Уйан нарын сүрэхтээх

Аҕа баар – дьиэ кэргэн сэргэтэ,

Аал уоту күөдьүтэ оттооччу.

 

                       Семен Слепцов-Сүргэн

 

 

 

 

 

 

 

 

“Оҕо литературатын антологията”, ол эбэтэр араас ааптардар уус-уран айымньыларын хомуурунньуга, литератураны чинчийээччи Валентина Семенова:

-Аҕаа, остуоруйата кэпсээ, остуоруйа истиэхпитин баҕарабы-ыт,-диэн кыра сылдьан аҕабытыттан көрдөһөр буоларбыт.  Кинигэ ааҕар күҥҥэ кини кинигэни илиитигэр тутан дьыбааҥҥа олорор, оттон биһиги тобугар олорунан кэбиһэбит,- диэн тылларыттан саҕаланар. Бу 2015 с. бэчээттэммит кинигэҕэ Саха сиригэр олохтоох араас омук суруйааччыларын бастыҥ айымньылара хомуллан киирбиттэр. Хомуурунньук алын уонна орто саастаах оскуола оҕолоругар  анаммыт. Талыллан киирбит уус-уран литература ааспыт уонна билиҥҥи кэм өйүн-санаатын, олох өйдөбүллэрин ааҕааччыга иҥэрэр сыаллаах.

Хомуурунньукка аҕа уобараһын арыйар айымньылар киирбиттэр эбит дуо диэн ааҕан-ырытан көрдүм. “Саха сирин норуоттарын литератураларын төрүттээччилэр  айымньылара” диэн балаһаҕа юкагир литературатын төрүттээччи Николай Иванович Спиридонов-Тэки Одулок “Ойуун тыалы түһэрэр” диэн 1966 сыллаахха бэчээттэммит “Улахан Имтеургин олоҕо” сэһэниттэн быһа тардыы киирбит. Максим Горькай курдук улуу суруйааччы биһирээн аахпыт, хайҕаабыт сэһэнигэр чукча норуотун өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи олоҕо көстөр. Сэһэн саҕаланыаҕыттан түмүктэниэр диэри аас-туор олохтоох хоту дойду ыалын аҕа баһылыга табаһыт уонна булчут Имтеургин олох иһин туруулаһыыта, оҕо ааҕарыгар анаан хомуурунньукка киллэриллибит быһа тардыыга кини уолун Кутувьяны кытта бас билэр аҕыйах ахсааннаах табаларын буурҕа кэмигэр көрдөөһүннэрэ ойууланар. Кутувья кыратыттан аҕатын кытта тэҥҥэ сылдьан олох үөрүйэхтэригэр үөрэнэр. Кинилэр тымныы кэмнэри – Өһөс Кырдьаҕас Атыыр ыйын, Кырыымчык Эт  ыйын – астаах, эттээх этэҥҥэ туораары табаларын өлөрөллөрө, астыыллара кэпсэнэр. Ураһаларыгар баар кэмнэригэр ыттара түөрт оҕону төрөтөр. Аҕа киһи быһыытынан Имтеургин тыал уһуур чинчилээҕин, табаларын этэ  кыһыны туоратыа суоҕун учуоттаан, саҥа күн сирин көрбүт ыт оҕолорун тургутан:

-Дьэ, билиэххэ, хайалара ыт буолууһугуй,- диэн хаарга батарыта баттаталыыра, олортон икки эрэ оҕо тыыннаах хаалара бу эмиэ олох иһин охсуһуу биир көстүүтүн курдук сыаналанар. Аҕа амарах, аһыныгас санаата, булугас өйө тэрэпиискэ курдук чараас гына бысталаммыт этинэн ыт оҕолорун төбөлөрүн суулаан, “аара эттэ сии-сии кэлбит сиргитигэр төннүҥ, улааттаххытына эргиллэн кэлээриҥ, олохпутугар күүс-көмө буолаарыҥ” диэн көрдөһүүтүгэр көстөр. Имтеургин ыарахан да түгэҥҥэ уолун, дьиэ кэргэнин норуотун сиэригэр-майгытыгар иитэр үтүө хаачыстыбата ааҕааччыны толкуйдатар.

“Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччылара” балаһаттан Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон “Хараҥаҕа тыкпыт сырдык” кэпсээнин ааҕабыт. Имииһит Даллары уола үөрэҕэ суох Дьаакып аҕыһын туолбут уолун Ньукууһу үөрэттэрээри оскуолаҕа хайаан да илдьэргэ сананар. Өндүрүйээн кинээс кигиитинэн уолун оскуолаҕа ылбаттар. Онтон хомойон, дьиэлээн иһэн, Владимир судаарыскайдыын кэпсэтэн, оҕото үөрэнэр буолбутуттан аҕа барахсан үөрэн хараҕа сырдаан, өр батыһа көрөн турар. Дьаакып уолун үөрэхтээх киһи оҥорор күүстээх санаата, оҕотун иннигэр эппиэтинэһэ аҕа киһи быһыытынан кинини үрдүк кэрдиискэ таһаарар, өйө-санаата дириҥин көрдөрөр.

Онтон Семен Данилов суруйбут “Барытын киһи оҥорор” кэпсээнэ  үөрэх бырагырааматыгар киирбит айымньы буолар. Манна аҕа уолун баҕатын толорон дьиэ тутарыгар анаан чохороон сүгэ, кинигэ уурар ыскаап оҥосторугар устуруус, тимиртэн арааһы оҥороругар балта булар. Муударай уонна үлэһит аҕа уобараһын толору арыйар кэпсээн.  Оҕо толкуйдууругар кыах биэрэр уонна ирдэбиллээх сыһыаҥҥа үөрэтэр-такайар ис хоһоонноох кэпсээн хомуурунньукка толору киирбитэ буоллар бэрт буолуо эбит.

Аҕатын кытта  бииргэ сылдьан айылҕалыын алтыһар оҕо кыратыттан элбэххэ уһуйуллара Н.Г. Золотарев-Николай Якутскай  “Ийэ анды” кэпсээнигэр  арылхайдык көстөр. Бу кылгас кэпсээн олус судургу тылларынан суруллубут буолан, уол аҕатыныын кэпсэтиитин нөҥүө кыра саастаах ааҕааччыга олох муудараһын, ийэ айылҕа дьиктитин тиэрдэр.  Ол курдук, андылар оҕолорун күөлгэ киллэрэн, биир кырдьаҕас тыһы андыга хаалларан соҕуруу, ичигэс, кыстыыр сирдэригэр бараллар эбит. Анды оҕолорун кытта хаалбыт соҕотох ийэ дэгиэ тыҥырахтаахтан, ардай аһыылаахтан көмүскэһэр, харайар. Күһүн, муус тоҥорун чугаһыгар, анды оҕолоро көтөр буолуохтарыгар диэри бииргэ сылдьар, соҕуруу ичигэс сирдэргэ сирдээн илдьэр, кыстыыр сирдэрин булларар. Кэпсээҥҥэ уол андылар хайдах бэйэлэрин икки ардыларыгар быһаарсан, кэпсэтэн, оҕолорун биир тыһы көрүүтүгэр хаалларан баралларын олус муодарҕыы саныыр. Өскөтүн эдэр кусчут буруйунан тыһы анды өллөҕүнэ, оҕолоро соҕуруу көппөккө, тымныы дойдуга тоҥон өлөллөрүн санатан,  бу кэпсээн тыһы андыны өлөрүмэҥ диэн өйдөтүүнэн  түмүктэнэр. Англия XVII үйэтээҕи поэта Д.Гербарт “Сүүс учууталлааҕар биир аҕа ордук” диэн бэлиэтээн  эппитэ  “Ийэ анды” кэпсээнинэн  бигэргэнэр  курдук.

Хомуурунньук үһүс чааһыгар “Саха суруйааччыларын айымньылара”  киирбиттэр. Өр сылларга оҕо иитиитигэр бэриниилээхтик үлэлээбит, төрөөбүт тыл кэрэтин баһылыырга үөрэппит үөрэнээччилэр олус сөбүлүүр учууталлара, суруйааччы И.Г. Иванов-Уйбаан Нуолур “Саллаат оҕото Чооруона” кэпсээниттэн  “Үс муннуктаах суруктар” диэн быһа тардыыны ааҕабыт. Манна автор сэрии сылларынааҕы оҕолор олохторун, кинилэр кыайыыга эрэллэрин, ол туһугар дьүккүөрдээх үлэлэрин дириҥник көрдөрөр. Чооруона аҕата сэриигэ бараары туран:

-Чооруонаа, дьиэҕэр эр киһи соҕотох эн эрэ хааллыҥ. Ийэҥ ыарыһах, кинини бука диэн харыстаар, мэлдьи көмөлөһөөр. Бачча киһи, аны кырабын дэнимэ, улааппахтаан ис,-диэн эрэлэ эрэ уола буоларын тоһоҕолоон этэн барар. Чооруоналаах кини үс муннуктаах суругун туттахтарына аҕалара өстөөҕү кыайан-хотон доруобай кэлэригэр эрэллэрэ күүһүрэр. Уол үс муннуктуу сууламмыт аҕатын суругун аахтаҕына кинилиин кэпсэтэ олорор курдук саныыр. Аҕата уоттаах сэрии ортотуттан, ыраахтан, сүбэлиир-амалыыр, эрэнэр. Ол да иһин уола сарсыарда оскуолаҕа барарыгар аҕатын хаартыскатын диэки хайаан да көрөн ылар, онтон кэлээт даҕаны, хайдах үөрэммитин, арааппардыыр курдук, ылбыт сыаналарын лиискэ суруйталыыр. Үчүгэйдик  үлэлээтэхпинэ сэрии бүтэ охсуо, аҕам кэлиэ диэн эрэнэр.

Оҕо аҕатыгар күүстээх тапталын, кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр эрэнсиилэрин, эппиэтинэстээх буолууну “Үс муннуктаах суруктартан” ааҕан, ааҕааччы бэйэтин олоҕор буолар майгыны-сигилини ырытан көрүөн сөп.

Бу дьиҥнээх олохтон ылыллыбыт  айымньыга суруйааччы биир дойдулааҕа Араатар Маарыйа күҥҥэ көрбүт соҕотох уолун Чооруона аата үйэтитиллибит эбит.

Е.А. Макаров “Кэһэйбит этэ” диэн кэпсээнэ эмиэ үөрэх кинигэтигэр киирбит айымньы. Манна Мэхээлэ оҕонньор кыра уола Миитэрээһи кытта Амма хочотугар оттуур кэмнэригэр  атыыр мохсоҕол  бултаан-алтаан аҕалан оҕотун көрсөрүн, Моойтоон диэн мэник-тэник ыттара киниэхэ мэһэйдэһэн кыыһырбыт мохсоҕолтон дьарылларын туһунан кэпсэнэр. Мэхээлэ оҕонньор бэлиэтии көрөн эппитэ аҕа оҕотун үөрэтиитэ-такайыыта буолар.

В.А. Протодьяконов-Кулантай айымньыта норуокка биллэр “Аҕатын туйаҕын хатарыыһы” диэн бэргэн тылларынан ааттаммыт. Бэргэни аҕата Ньукулааһа чугас сиргэ атыгар мэҥэһиннэрэ сылдьан, куһу ытарга, хапкааны иитэргэ, куобахха туһахтыырга, тииҥ сырыытын билэргэ үөрэтэрэ.  Хорсун сэрииһит дойдутугар тыыннаах эргиллибэтэх. Уола аҕатын уһуйуутунан тииҥньит буолар. Тииҥнии сылдьан бастакы улахан булдун эһэни бултуура кэпсэнэр. Төһө да ыгылыйдар  эһэни чугастан таба ытан өлөрөн, тайахчыт Баһылаастан  “Булчут бэрдэ буолсу, аҕатын туйаҕын хатарыыһы” диэн хайҕанар. Ити курдук, аҕаларын холобурун, такайыытын иҥэриммит уолаттар улахан дьон тэҥинэн сылдьалларын, үлэлииллэрин-хамсыылларын уус-уран айымньылартан көрүөхпүтүн сөп. Суруйааччылар  айымньылара өйтөн оҥорон көрүү эрэ буолбакка, дьиҥнээх олоххо буолбуту, сороҕор бэйэлэрин да олохторун кэпсиир эбит. Саха сиригэр олохтоох араас омук  суруйааччылара бэйэлэрэ айылҕалыын күүскэ алтыһар, бултуур, кустуур, балыктыыр, оттуур-мастыыр, ханнык да үлэттэн чаҕыйбакка ылсар буоланнар  уус-уран айымньыларыгар  киллэрбит уобарастара ааҕааччыга ордук чугастар. Ол курдук уус-уран тыл күүһүнэн суруйааччы дьон сыһыанын, олоххо буолар быһыыны-майгыны бэйэтин толкуйунан, уйулҕатын кыаҕынан, саныыр санаатынан иэйиитинэн ойуулуур. Холобур, Уйбаан Нуолур сэрии  сылларыгар кэпсээҥҥэ киллэрбит Чооруонатын саастыылааҕа эбит. Эмиэ кини курдук отчуттарга ыһык таспыт, колхозка үлэлээбит. Кинини  биллиилээх суруйааччы Бүөтүр Тобуруокап “Идэтинэн саха тылын уонна литературатын учуутала Уйбаан Нуолур саха тыатыгар, Саха сирин айылҕатыгар, тыа дьонун хоһуун үлэтигэр дууһатын туттарбыт хоһоонньут” диэн үрдүктүк сыаналаабыта.

Нуучча суруйааччыта уонна историга Н.М. Карамзин “Эҥин бэйэлээх үөрэх кыһата баарын үрдүнэн, үчүгэй аҕата суох үчүгэй иитии суох” диэбитигэр олоҕуран, кэпсээннэри ааҕан, ырытан көрөн баран, аҕа туһунан айымньылары туспа тутан, ааҕааччы конференциятыгар билиһиннэрэн, эдэр аҕалары умсугутан, дьиэ кэргэнинэн ааҕар, ырытар наада эбит диэн түмүккэ кэлэбин.

“Оҕо литературатын антологиятыгар” тыл маастардарын бастыҥ айымньыларын  умсугуйан ааҕабыт. Арай бу хас сыллаахха суруйбуттар эбитий диэн көрөөрү гыннахха 5 эрэ айымньы анныгар сыла суруллубут. Ааҕааччы  хаһааҥҥы  кэми ойуулаабыттарын билиэн баҕардаҕына атын кинигэҕэ көрдүүрүгэр тиийииһи.

Аҕа уобараһын арыйар уус-уран айымньылар нөҥүө өбүгэлэрбит олохторун  ааҕан билиэҕиҥ, сиэрдээх-майгылаах, аһыныгас сүрэхтээх буолуоҕуҥ. “Оҕо литературатын антологията” күндү бэлэх буолан дьиэтээҕи бибилэтиэкэбитин байыттын.

 

В.В. Богдокумова, алын сүһүөх оскуола учуутала, Чычымах