Количество просмотров 108
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (Пока оценок нет)
Загрузка...

Егор Неймохов кэпсээннэрэ

Аҕалар уонна оҕолор

 Ыал диэн тугуй? Ыал диэн – дьахтар уонна эр киһи сөбүлэһэн, ыраас тапталларын сырдык сулус оностон үөскэппит тэрилтэлэрэ. Ыал диэн – үйэ тухары сал5анар, сайдар тэрилтэ. Уратыта диэн – тус өйдөөх-санаалаах, сыаллаах – соруктаах, сиэрдээх-туомнаах, кыайыылаах-хотуулаах, бэйэтэ үптээх-харчылаах,  баайдаах-дуоллаах, туспа кыһалҕалаах, атастардаах-до5оттордоох, аймах-билэ дьонноох буолар. Ыал тэрилтэ дэнэр буоллаҕына, онно салайааччы наада. Онуоха эр киһи, ыал аҕата-аҕа баһылык буолар. Кини анала – дьиэ-кэргэн суон дурдата, халыҥ хаххата буолуу.

Британия чинчийээччилэрэ биир бэрт интэриэһинэй арыйыыны оҥорбуттар. Кинилэр быһаарбыттарынан аҕаларын кытары элбэхтик алтыһар оҕолор, ийэлэрин ырбаахытын тэллэҕиттэн тутуһа сылдьыбыт оҕолордооҕор быдаҥ өйдөөх буоллаллар эбит. Ийэ истин сыһыанын, күүстээх тапталын оҕоҕо, биллэн турар, туох да солбуйар кыаҕа суох. Ол эрээри, аҕаларын кытары үгүстүк оонньообут, бииргэ кинигэ аахпыт, айылҕаҕа күүлэйдээбит, үлэҕэ-хамнаска эриллибит оҕолор бары кэриэтэ олоххо ситиһиилээх, ньир – бааччы ыал буолаллар эбит. Ону учуонайдар 17 тыьыынча киһи олоҕун-дьаһаҕын чинчийэн быһаарбыттар. Дэлэҕэ “Аҕа сүүс учууталы солбуйар” диэн өс хоһооно үөскүө дуо?

Аан дойду литературатыгар оҕолор уонна аҕалар проблемалара киһи аймах баарын тухары баар буолар проблема. Саха литературатыгар аан бастакынан бу проблеманы киллэрбит киһинэн айар тыл аҕата А.Е.Кулаковскай буолар.  Кини «Төрүү илигиттэн түңнэри төлкөлөммүт» айымньытыгар олоххо баар мөккүөрү уус-уран уобарас көмөтүнэн көрдөрөр. Аатырбыт Алампа хас да айымньытыгар бу проблеманы сытыытык көрдөрбүтэ.

Саха билиңңи суруйааччыларыттан саха народнай суруйааччыта, Е.П.Неймохов олус дириң ис хоһоонноох айымньыларыгар бу проблеманы сытыытык көрдөрбүтэ.

1994 сыллаахха «Аҕалаах оҕо кэпсэтиилэрэ» диэн кэпсээнэ 1994 с. суруллубута. Бу кэпсээн ураты форманан суруллубутун бэлиэтиир наадалаах.  Ол курдук былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт аҕалаах уол көрсөн кэпсэтэллэрин курдук суруйбут. Тиэмэтэ сэрии ыар сыллара: аҕа уоттаах сэриигэ өлөр өлүүнү кытары охсуһуута, оҕо тыылга ийэтин кытта, көһөрүүгэ түбэһэн хоргуйууну, тонууну-хатыыны көрүүтэ. Бу икки геройун автор төһө да ыарахан дьылҕаламмыттарын иһин, олорбут олохторун, көрбүт эрэйдэрин бэйэ-бэйэлэрин олус өйдөһөн, истин иһирэх тылынан суруйан, ааҕааччыны олус харааһыннарар, долгутар. Долгутар оҕо туох аньыыбыт –харабыт иһин маннык сорго-мунна тубэстибит диэн ыйытыыта. Ааҕааччы хоруйу бэйэтэ булар. Арай сэрии буолбатаҕа буоллар, бу аҕалаах оҕо, бу маннык истинник сыһыаннаһар дьон, хайдах курдук дьоллоохтук олоруохтарай этэй? Бу уоллаах аҕа ыарахан кэм  дьонноро буолан, бэйэ-бэйэлэрин олус   өйдөһөллөр, олус эйэ5эстик сыһыаннаһаллар. Кинилэргэ утары туруу диэн суох.

Бу кэпсээн  олох кырдьыгын көрдөрөр. Ол курдук аҕа кэпсээниттэн кини Ильмень күөлгэ өлбутэ биллэр. Онтон уол кэпсээниттэн Чурапчы куолкуостарын куус өртүнэн көһөрүү тумугэр анардара хоту тиийэн өлбүттэрэ көстөр.

Аҕа уонна оҕо бэйэлэрин толору өйдөһөллөрө  Е.П.Неймохов өссө биир кэпсээнигэр дьэнкэтик көстөр. Ол 1977 сыллаахха суруллубут «Киэһээҥҥи» диэн кэпсээнэ буолар. Бу кэпсээҥҥэ Уйбааннаах Даайыс  улахан тапталлара кэпсэнэр, ол эрээри ол уьаабат, Даайыс оҕолонобун диэн өлөр. Онон Уйбаан оло5ун салҕыахтаах оҕотун Дашенькатын бэйэтэ иитэн улаатыннарар. Мин саныахпар, аҕа оҕотун сөптөөхтүк, таба суолунан ииппитэ көстөр. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин олус өйдөһөллөр, хардарыта ытыктабыллаахтык сыһыаннаһаллар. Ол барыта кинилэр кэпсэтиилэриттэн арыллайдык көстөр. Күн-дьыл ааһар, олох  иннин диэки баран иһэр. Ол да буоллар, Уйбаан  кэргэнин санаабатах күнэ суох. Дашенькатын, кэргэнин кэриэһэ курдук санаан, туох баар олоҕун кыыһын иитиитигэр анаабыт үтүөкэн аҕа буолар дии саныыбын. Олоххо анардас аҕалар элбэхтэр, кинилэргэ барыта эриэ дэхси буолбатах буолуохтаах. Эрэйи-кыһалҕаны билбит дьон ордук өйдөһөллөр, тапсаллар курдук көрөбүн.

Бу тиэмэҕэ   үһүс  кэпсээнинэн эмиэ ураты ньыманан суруллубут «Биир дьылҕа  суруктара» диэн кэпсээн  буолар. Уратыта диэн аҕалаах кыыс суругунан кэпсэтиилэрэ буолар. Кыыс аата эмиэ Даайыс. Бастакы суруктарыттан көрдөххө, геройдар олус истинник санаһаллар, тыллара-осторо ону туоһулуур. Үһүс сылыгар кыыс суруга аҕыйыыр,аҕата ыксаан кыыһын ирдээн үөрэнэр сиригэр суруйан, кыыһын өһүргэтэр. «Тоҕо онно-манна суруйан киьини саакка киллэрдин, аны итинник киһини кыбыстыыга киллэримэ» диэн хомуруйан суруйар. Онтон кыыс уруккутун курдук суруйбута эбитэ буоллар, аҕата долгуйуо суох этэ. 1975 с. сыллаахха негр уолугар кэргэн тахсан, Чад диэн государствоҕа  кийиит буолан тиийэр. Тиийэн баран билбитэ, киһитигэр 12 кэргэн буолар. Аҕатын тылын истибэтэҕэ, куһаҕана манна сытар. Кыыс алҕаһаабытын дьэ, өйдөөн аҕатыттан бырастыы гынарыгар  көрдөһөр. Онтон аҕата кыыһа суруйбатах үс сылын тухары төһөлөөх санааҕа туспутэ буолуой? Бу кэнниттэн 20 сыл сибээс сутэн хаалар. Аҕата ыксаан бэрэстэбиитилстибэ5э суруйар. Хата, кинилэр кыыһын көрдөөн булаллар. Кыыс дойдутугар төннөр санаата олох да суох, онно баран тугу гыныамый диэн аҕатыгар суруйар. Үчүгэйэ диэн  олохпун оҕом туһугар аныам диир. Дьэ мантан көстөр, кыыс аҕатын кырдьар сааһыгар көрөр-харайар эбээһинэстээҕин умнубута. Оҕонньор кыыһын сүтэрэн, төһөлөөх аймаммыта, санаа кулута буолбута буолуой? Аны кини олоҕун салгыахтаах сиэнэ уолу хаһан көрөр? Ааҕааччы бу кыыһы улаханнык сэмэлиир, аҕаны аһынар гына автор суруйбут.

Аҕа уонна оҕо  мөккүөрүн (төһө да биир күннээ5и олох көһүннэр) олус бэргэнник көрдөрөр айымньынан Е.П.Неймохов «Маннайгы хаар» диэн кэпсээнэ буолар.

Кэпсээн 1978 с. суруллубут. Манна төрөппүт Өлөксөй уонна кини уола Сүөдэр  биир күннээҕи олохторун көстөр буолан баран, кинилэр өйдөрүн-санааларын, бэйэ-бэйэлэрин сыһыаннарын, хайдах дьон буолалларын олус үчүгэйдик көрдөрбүт. Кинилэр сыһыаннарын эдэр уонна кырдьаҕас көлүөнэ сыһыаннара диэн өйдүөххэ сөп. Ону суруйааччы биир этиинэн олус бэргэнник биэрбит дии саныыбын. «Өлөксөй дьиэтин таһыгар сыарҕалаах кунанын кытта  «Москвич» массыына сэргэстэһэ туралларын көрөн, билигин аҕай кыыһырбыта ханна да суох буолан хаалла». Кунан уонна массыына. Бу этиини ылан көрдөххө, олус судургу уонна боростуой курдук. Ол гынан баран үчүгэйдик толкуйдаатахха, кэпсээн сүрүн ис хоһооно бу этиигэ сылдьар эбит. Кунан- эргэ олох, массыына-саңа олох, кунан- тыа сирэ, массыына-куорат, кунан хаһаайына- оҕонньор, массыына бас билээччитэ-уол. Дьэ, буиккиутарытурааччылархайдахтарый?

Уола куоракка ханнык эрэ институкка үлэлиир куорат киһитэ тыа дьонугар хайдах эрэ сэнэбиллээхтик сыһыаннаһара көстөр. Ол аҕатын оңочотун көрөн: «Кэм да хаарбах тэрилинэн сылдьаахтыыр эбиккин дуу?» диириттэн уонна бииргэ үөскээбит кыра үөрэхтээх оҕо сааһын доҕорун Махсыымы көрсөн аанньа кэпсэппэтэҕиттэн көстөр.

Оҕонньор уола дьонуттан тэйэн эрэрэ туохтан көстөрүй? Куобахтыы тахсыбыта төрдүс хонугар дьонугар саңа кэлиититтэн, хоммокко да төннүүтүттэн, бу тухары дьонугар биирдэ да суруйбатаҕыттан,  оннооҕор балтын оҕотун аатын да киһилии билбэтиттэн арылхайдык көстөр. Маны таһынан куораттан кэлбит киһи аҕатыгар, балтыларыгар таһырдьаттан киирбит киһи курдук туох да кэһиитэ суох кэлэр.  Аны балта эһиил үөрэххэ киириэхтээҕин  истэн, билиңңиттэн ыарыыр-чэпчиир. Быһатын эттэххэ, байар-тайар, бэйэтин эрэ иннигэр охтубут киһи буолан тахсар. Олоххо чэпчэки соҕустук сыһыаннаһар, аҕатын көрөр-харайар иэстээҕин умнар суолга киирбит эбит бу кини олоҕун салгыахтаах киһибит.

Оҕонньор төһө да уола маннык быһыылааҕын сөбүлээбэтэр, хаһан да хайыаҕай? Кыыһырдар да сиэннэрин туһугар олорор курдук сананан наар көмөлөһөр эрэ санаалаах. Ол туохтан көстөрүй? Улахан сиэннэрин уола дьиэтэ кыараҕас эрдэҕинэ, оҕонньордоох көрбүттэр. Төһө эмэ куобахтаабыт киһиэхэ куобах, оҕуруоттарын аһыттан бэрсэн ыытар. Аны бырааһынньык аайы баһыылка оңорон ыыталлар, күһүн идэһэлэннэхтэринэ, хайаан да өлүүлээн ыыталлар эбит. Өссө олох да харахтарыгар көрө илик кыра сиэннэрин көрүөхтэрин баҕараллар. Аны харчы көрдөөбүтүгэр, бастаан төһө да өһүргэнэ иһиттэр, кунанын туттарга былааннаан, харчы ыытар буолла. Аҕа атааҕа ,билигин кини оҕолорун туһугар эрэ олорор. Өссө уолунан киэҥ туттар. Ол маннык этииттэн көстөр. «Көр эрэ, аны мин Сүөдэрим бэйэтэ бас билэр массыыналаах хамыһаар киһи».

Бу икки сүрүн уобарастар бэйэ-бэйэлэригэр утары тураллар. Уола наар аҕатыттан көрдүүр, туһанар эрэ соруктаах, онтон  оҕонньор төттөрү туһалыыр, биэрэр эрэ санаалаах. Уола маннык киһи буолбутугар ким буруйдааҕый? Аҕата уолун иитиитигэр сыыһалаах буолуон сөп. Онон бу кэпсээн билиҥҥи олоххо үгүс  ыал кыһалҕатын таарыйар.

Онон ити курдук бу тиэмэ саха литературатыгар күн бүгүнүгэр диэри саамай тоҕоостоох буолан сурулла турар. Бу аҕалар уонна  оҕолор диэн тиэмэ киһи-аймах баарын тухары салҕанан бара туруоҕа, тоҕо диэтэххэ олох салҕанар.

Аргунова Марианна Васильевна

Нам улууһун Е.П.Сивцев аатынан 2 Хомустаах орто оскуолатын

саха тылын уонна литературатын учуутала.