Количество просмотров 121
1 Звезда2 Звезды3 Звезды4 Звезды5 Звезд (1 оценок, среднее: 1,00 из 5)
Загрузка...

Далан Тыгын Дархан

Далан «Тыгын Дархан»  романыгар аҕа уобараһа

Далан «Тыгын Дархан»  романын геройдара эттээх- сииннээх, бэйэлэрэ туспа майгылаах, олохтоох, көрүүлэрдээх дьоннор. Кинигэни ааҕа олорон кинилэри бу баардыы хараххар көрөн кэлэҕин: сөбүлүөххүн, абааһы көрүөххүн, дьулайыаххын, мөккүһүөххүн сөп. Тэҥҥэ үөрэҕин, хомойоҕун, аһынаҕын, ытыыгын, күлэҕин, сонньуйаҕын. Роман страницаларыгар элбэх  аҕа олорор: Сатай,  Марҕа,  Мунньан Дархан, Тыгын Дархан,  аҕа уустарын баһылыктара…  Урааҥхай сахалар  баһылыктара Тыгын Дарханы  аҕа быһыытынан Далан хайдах суруйбутун ааҕааччы быһыытынан  ырытан көрүөхпүн баҕардым.

Тыгын элбэх оҕолоох аҕа. Бастакы кэргэниттэн Күннэйтэн оҕолоро Тыаһааны уонна Кэрэмэс, Аабый Дархантан Марҕа, Чаллаайы, Бөдьөкө, Өлкөрөй,  Төгөн, Айталы Куо, Үрүҥ Үйэн. Романы ааҕа олорон оҕолоро киниэхэ сыһыаннарыттан, Тыгын Дархан бэйэтэ саныыр санааларыттан, чугас ыаллара, чаҕардара күннээҕи кэпсэтиилэриттэн кини хайдах аҕа буолара көстөн кэлэр. Илинтэн тутуллан кэлбит уолчаан Батас көрдөҕүнэ Тыгын Дархан “атыттар курдук дьиэ кэргэттэригэр биирдэ даҕаны манньыйан көрбөт этэ, оҕо- дьахтар букатын билбэт туох эрэ улахан түбүктээх дьиэтигэр кэлэн барара».

Роман Тыгын Дархан баар суох мааны кыыһын Айталы Куону эргэ биэрэр ыһыаҕынан саҕаланар. Сахалар күөн киһилэрэ төрөппүт кыыһын атын аҕа уустарын кытта үтүө сыһыан олохтоору, Улуу Ил туһугар толук туттарын кэрэйбэккэ буор балыксыкка биэрэн ыытарын(с.30) ааҕа олорон бу аҕа дьэбир аҕа буоларын сэрэйэҕин.

Ыһыахтаан бүппүт сахалар  оттуу олорон сибигинэһэн кэпсэтэллэриттэн (с.72) роман бүтүөр дылы аҕа уонна  Кэрэмэс сыһыаннара, Кэрэмэс өлүүтүн кистэлэҥэ ааҕааччыны долгутар. Биир сайыҥҥы киэһээ оттуу сылдьар Мунньан Дархан уонна Ньырбачаан уолаттара: «Эдьиийбит Тыаһааны бэргээбит, Ытык Хайа үрдүгэр тахсан кыыран ахан эрэр. Быһа кымньыылыа диэн куттанан тэскилээтибит”- диир тыллара(с.88) өссө биир иирбэ- таарба сыһыаны саҕалыыллар. Сэрииһит аҕа уонна эйэлээх олоҕу баҕарар  удаҕан – кыыс оҕо сыһыаннара ойууланар. Тыгын Дархан уонна кини Күннэйтэн  оҕолорун сыһыаннара сүрдээх тыҥааһыннаах, ыарыылаах, бутуурдаах. Ааҕааччыны салыннарар түгэнэ элбэх. “Үгүс сылларга сүрэх- быар аалыыта, ыарык- баттык буола сылдьар» эбит. (с.307)

Улахан уол туһунан суруйааччы “Марҕа баай” (с.88) диэн  анаан туспа суруйбута Марҕаны аҕатыттан олох атын өйдөөх- санаалаах киһи буоларын көрдөрөр. Дьэ манна аан бастаан аҕа Тыгын Дарханы , оҕолоругар тус- туспа сыһыаннааҕын көрөбүт. “Эн аҕаһыҥ  Тыаһааны туһунан биир да тылы быктарыма,- диэн быһа баттаабыта Тыгын.- Кини үрдүктэн үтэттэриилээх, аллараттан анаттарыылаах ураты киһи. Эн кинини бэйэҥ муҥур тойтоку өйгүнэн дьүүллээмэ”. (с.90) Тыгын хотонтон атыны көрбөтөх улахан уолун өйүн- санаатын туһунан тугу саныыра ити үһүөйэх тылынан бэриллэр. Марҕа аҕата Саха сирин биир гына кэрийэрин, Улуу Ил дии- дии Чаллаайылаах  Бөдьөкөнү сэрииһит оҥорбутун сирэрин биллэрээри тойон аҕатын кыыһырдар, этэ салаһыар дылы куттанар.

Хайа баҕарар дьиэ кэргэҥҥэ буолар киэһээҥҥи аһылыкка Тыгыны аҕа быһыытынан балаҕанын иһигэр көрөбүт.  Улахан кыыс Тыаһааны «этиэххэ- тыыныахха айылаах уһуктаах уостарын быһа ньимийэн, сирэйэ кубарыйан, уоттаах харахтарын умса көрөн аҕатын таһыгар» олорор, кыра кыыс Үрүҥ Үйэн оонньоон хойутаан кэлэн ийэтиттэн сэмэлэнэрин аҕалара саба саҥаран тохтотор.  Аҕалара  күннээҕи дьиэ иһинээҕи олоххо орооспото көстөр.  Эйэлээхтик, чуумпутук олорон аһыыллар. Аҕаларын санаатын табарга ийэ эрэ буолбакка кыргыттар эмиэ кыһаллаллар. Чуумпу аһылык баай былдьаһа кэлбит Марҕа кэлиитинэн ыһыллар. Тыгын уолаттарын туһунан тугу саныырын кэпсэтииттэн истэбит (с.171) Чаллаайы, Бөдьөкө тустарынан «Тыгын киһи- хара оҥостуох, умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүөхтээх, тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүөхтээх баар- суох уолаттарын саҥартаран дьэбидис гына түспүтэ». Онтон Марҕаны өйө- санаата күннээҕи олох кыһалҕатыттан кыайан өрө көппөт, ырааҕы анааран толкуйдаабат диэн хомойор санаалара өссө төгүл ойууланаллар. (с.174) Тус- туһунан дьонтон төрөөбүт курдуктар диэн соһуйа саныыра көстөр.

Ол- да буоллар дьэбир Тыгын уйаҕас аҕа буолан ылар түгэннэрдээҕэ ааҕаачыны соһутар, уйадытар. Буор балыксыт Майаҕатта Бэрт Хараҕа ыҥырыллыбатах ыалдьыт буолан тиийбитигэр (с.225) Айталы   дьонун- сэргэтин көрөн кыбыстар, килбигийэр.  Аҕата көйгөтүйбүт мааны кыыһын санааларын өтө сэрэйэн утары хааман тиийэн саҥата суох кууһан ылар, суһуоҕуттан имэрийэр,  төбөтүн оройуттан сыллыыр, уоскутар, эйэҕэстик кэпсэтэр. Бу хартыына аҕа сүрэҕэ  оҕотугар чугаһын, оҕотун олоҕун табыгастаахтык олохтуу, тэрийэ сатыырын көрдөрөр. Күтүөтүн сөбүлээбэтэр, сирдэр даҕаны ону кыыһыгар биллэрбэт.  Кини баһылык буолан эйэлээх олоҕу олохтоотоҕуна ыччаттарын олоҕо уйгулаах буолара быһаччы тутулуктааҕын өйдүүр аҕа.

Роман былаһын тухары Улуу Туймаада баһылыга Улуу соругар мэһэйдиири тэппи көрбөтө, Улуу Ил туһугар хааны да тоҕорун кэрэйбэтэ көстөр. «Сорох түгэннэргэ оҕотооҕор буолуоҕу толук уурарга тиийэҕин, ол – дьонуҥ – сэргэҥ туһа диэн. Ол – дойдуҥ туһа диэн. Ол- омугуҥ туһа диэн» ыар тыллара (с.370) бу хааннаах суолга Кэрэмэс  толук буолбутун таайтарар.  Аҕатыгар боотур буолартан аккаастаммытын кэннэ Кэрэмэс туһугар икки суол хаалбыта:  Сүүрдээх Дүпсүн кыыһын ойох ылан аймахтыы сыһыан олохтооһун эбэтэр өлүү суола. Уол аҕатын этэрин ылымматаҕа, аҕа оҕотун хаанын тоҕортон тардымматаҕа.

Ол да буоллар, Тыгын Дархан кэнники уолаттарын олоххо талан ылбыт суолларыгар соччо орооспото уолаттара тус- туспа олохтоохторуттан көстөр. Марҕа, Өлкөрөй, Төгөн  иллээх- эйэлээх көннөрү тыа киһитин чуумпу, сүөһү- сылгы көрөр түбүгүн  ордорбуттар.  Чаллаайы, Бөдьөкө аҕаларын икки кыната буоланнар айаҥҥа, сырыыга сылдьар сэрииһит дьэбир суолун талбыттар. Онтон Тыгын  кыргыттарын  олоххо аналлара биир – атын аҕа уустарын кытта аймахтаһыы. «Дьахтар киһи санаата сааһын тухары аһынааҕар кылгас»- бу этиинэн Тыгын Дархан кыргыттарыгар сыһыана бэриллэр.

Сурдьун  ынырык  өлүүтэ туохтан буоларын сэрэйэр Тыаһааны, кырдьыгы билэн баран,  сирдээҕи олохтон аккаастанан дьабыҥҥа көтүүтэ аҕа Тыгын өйүгэр- санаатыгар улахан охсуулаах буолуоҕа сэрэйиллэр. Ааҕа олорон  Тыгын улахан кыыһын Тыаһааныны олус таптыырын билбиппит: ” Улааппытын да кэннэ кини тылын аахсар, истэр этэ. Тыаһаанылыын кинилэр тус – туһунан санаалаахтарын даҕаны иһин, үрүҥ уонна хара, күн уонна күлүк быстыспакка сиэттиһэ сылдьалларын кэриэтэ биир сомоҕо этилэр. Оттон билигин кини кутун – сүрүн сорҕото ойдон, сүрэҕэ – быара иччитэхсийэн, хайдах эрэ хайдан түспүт, эмэхсийбит баараҕай тииккэ бэйэтин холоммута…”

Роман түмүгэр ыалдьар диэни билбэтэх Туймаада баһылыга ыалдьан сүөм түһэн олорон: “Улуу Или тэрийэрэ кыаллымаары гыннаҕа. Биир киһи кыаҕын таһынан суол буоллаҕа дуу?.. Бэйэтин оннугар уолаттарын ыытан да диэн…Кинитэ суох сатаан сырыы сылдьыбат дьон. Кинини билигин солбуйан сирдиэх киһи суох”- диэн кэмсилгэннээх  ыар санааларга эрийтэрэр. Бэйэтин  олоҕун суолун салгыыр кыахтаах оҕо суоҕуттан ордук хомолтолоох аҕаҕа туох баар буолуой?

Далан  романыгар  арыллар аҕа – Тыгын Дархан уобараһа, аҕа уонна оҕо икки ардынааҕы кыргыс кэмин кырыктаах, дьэбир  сыһыаннара билиҥҥи ааҕааччыны толкуйдаталлара элбэх. Улуу Или тэрийэр санаалаах Тыгын Дархан атын аҕа эбитэ буоллар үлэтэ- сырата тиллиэ этэ дуо? Баһылык  уонна аҕа оруолларын тэҥҥэ тутар кыаллар дуо?

Хас биирдии аҕа иннигэр оҕотун олоҕун оҥоруу курдук уустук суол турар… Хас биирдии аҕа дьыл – хонук араас кэрдиис кэмнэригэр ону бэйэтэ туспатык быһаарар.

А.Е.Монастырева.