Загрузка...
“Биһиги туох баар күүспүтүн бүтүннүү коммунистическай партия идеалларыгар сулууспалааһыҥҥа биэрэбит…”
П.А. Ойуунускай
Платон Алексеевич Ойуунускай аата саха норуотун халбаҥнаабат революционердарын, уһулуччулаах уопсастыбаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэллэрин бастакы кэккэлэригэр турар. Платон Ойуунускай саха сэбиэскэй литэрэтиирэтин төрүттээччи, бөдөҥ лингвист-учуонай уонна литэрэтиирэни үөрэтээччи этэ. Бэҕэһээ о.э сэтинньи 11 күнүгэр Ытык киһибит төрөөбүтэ 132 сылын бэлиэтээн араас дьаһаллар ыытылыннылар.
Оттон бүгүн, ол дьаһалларынан муҥурданан, тохтоон хаалбакка салгыы Платон Алексеевич Ойуунускай туһунан сырдатарга сананныбыт. Инньэ гынан эһиги дьүүлгүтүгэр урут бэчээккэ тахсыбатах, Чурапчы олохтооҕо Егор Макаров суруйан хаалларбыт ахтыытын ааҕыаҕыҥ.
“Платон Алексеевич Ойуунускай оччотооҕуга Пролетарскай уулусса 18 нүөмэригэр (билиҥҥитэ Попов аатынан уулусса) Кампеев Митрофан Кузьмич диэн бартыһаан, хомуньуус киһини кытта хас да сыл дьукаах олорбута. Мин 1928 сыллаахха Чурапчыттан киирэн ыйтан ордук эмиэ ол ыалга олорбутум. Онно билбитим – Ойуунускай курдук саха улахан бэйиэтэ манна баарын. Бу иннинэ Платон Алексеевич суруйбут революционнай ырыаларын-хоһооннорун, өстөөҕү утары үҥүү-батас оҥостон, ыаллары кэрийэ сылдьан ааҕарбыт.
Платон Алексеевиһы кытта уһуннук олорон, кэргэнниһэн, хоһугар да киирэ сылдьар, тугу санаабыппын этэр даҕаны, ыйыталаһар даҕаны этим. “Кулаковскайдыын тоҕо ойууттары суруйаҕыт? Абааһыны, биһиги да көрдөөр булбатыбыт, абааһы суох”, — диэбиппэр, күлэн баран: “Ойуун тойуга син биир олоҥхо кэриэтэ, норуот айымньыта, саха норуотун итэҕэлэ. Уус дьон ханныкбаҕарар тимиринэн, маһынан киһиэхэ туһалааҕы оҥороллор. Ол кэриэтэ туһалаах буолаарай диэн суруйа-оҥоро сатыыр буоллахпыт дии”, — диэн барытын уурбут-туппут курдук быһааран саҥата суох ыытан кэбиһэрэ. Киэһэ-сарсыарда биһигини кытта мэлдьи сайаҕастык кэпсэтэр, улаатымсыйар диэни билбэт, олус боростуой киһи этэ. Миигиттэн үксүн булт туһунан, Чурапчыга куобах төһө үөскээбитин туһунан ыйыталаһара.
Биир сарсыарда Платон Алексеевичтыын алтыа буолан мыраан үрдүгэр куобахтыы тахсыбыппыт. Күһүн буолан, тымныы түһэн эрэрэ.
Айаннаан да иһэн, сынньалаҥ да кэмигэр үксүн кини ону-маны кэпсиирэ. Кыра да түбэлтэни киһи иһиттэр-истиэн курдук саас-сааһынан лобурҕаччы сэһэргиирэ. Кэрэ-чуор куоластааҕа, уҥуоҕунан кыра, бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх ис киирбэх чомчооруйбут сэбэрэлээх, чараас баттаҕын аҥар өттүгэр баһыйа ньалҕаарыччы тарааммыт, сырдык ачыккылаах буолара.
Киллэм мырааныгар сарсыарда эрдэ тиийдибит. Тыаҕа тахсан бары сэлэлээн хаамыы буолла. Сарсыарда өттүгэр бэрт киэҥ сири сырыттыбыт да, куобах күүппэт.
Кэккэлэһэ иһэн ким эрэ эттэ: “Былатыан, мыраан үрдүгэр биир куобах эйиэхэ быар куустаран, арааппар биэрэ олорор, ытан көр эрэ”. Көрө түспүппүт кырдьык, Былатыан тосхолунан сыгынньах сирэйдээх, сүрдээх үрдүк хайа үрдүгэр биир куобах куоттаҕым оҥостон, икки илин атаҕын өрө көтөҕөн, эрийэ соҕус туттан баран хамсаабакка хоройон олорор.
Платон Алексеевич көрдө да, ытан хабылыннарда. Куобаҕа табыллан өрө ытылла түстэ. Ыраахтан таппытын бары да сөхтүбүт – үтүө саалаах эбит этэ. Эбиэттэн киэһэ уот сиэбит, кучулаах тыаны буламмыт үгүс куобаҕы өлөрдүбүт. Платон Алексеевич куобах өллөҕүнэ сүүрэрэ-көтөрө сүрдээх. Ол сылдьан киэһэ диэкинэн ыран, сотору-сотору олорор буолла.
Биһиэхэ үстүү куобах тигистэ. Биир кыра куобах ордон хаалбытын тэбиилээх саалаах киһиэхэ, Платон Алексеевичка бириэмийэ диэн ааттаан биэрэн, ытыспытын таһынныбыт, күлсүү, көр-нар буолла. Онон, бултаабыт дьон быһыытынан, дьиэбитигэр сэргэхтик айаннаатыбыт.
Платон Алексеевиһы иккиһин 1937сыллаахха Таатта оройуонугар Ытык Күөлгэ көрсүбүтүм. Онно кини ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатыгар хандьыдаатынан туруоруллан, быыбардааччыларын кытта көрсүһэ кэлбитэ.
Мин, итэҕэллээх киһи быһыытынан, Чурапчыттан Ытык Күөлгэ быһаччы кэлбитим. Платон Ойуунускай атын учаастактарга быыбардааччыларын кытта көрсүһэн баран, оройуон киинигэр быыбар буолуо биир хонук иннинэ – ахсынньы 11 күнүгэр кэлбитэ.
Ойуунускайы көрсүһээри быыбар буолуо икки хонук инниттэн дьон мунньустубут этилэр. Платон Алексеевич бэйэтин оройуонугар өр буола-буола сылдьан ааһар эбит. Бэйэтин аймахтара, атын да дьон улаханнык ахтыбыт быһыынан, илиититтэн тута сылдьан, тииһиммэт курдук кэпсэтэллэрэ. Биир аҕамсыйбыт дьахтар: “Олох ыарахаттара биһини эрийдэ-мускуйда, олох дьэ көнөн истэҕинэ өлөөхтөөбүтэ”, — диэн Платон Алексеевич ыйыппыт киһитин туһунан ытамньыйа-ытамньыйа кэпсээбитэ.
Киэһэ көрсүһүү буолбутугар үгүс киһи арыаллаан Платон Ойуунускайы кулууп дьиэҕэ илдьэ кэлбиттэрэ. Дьон ыга симиллибит, сорохторо турар этилэр. Арааһа үс сүүсчэкэҕэ чугаһыыр киһи баара.
Хас да учаастактан Платон Ойуунускайга анаан уоттаах-төлөннөөх тылы эттилэр.
Платон Алексеевич тырыбыынаҕа тахсыбакка эрэ, кыһыл сукуна сабыылаах уһун остуол уһугар аҥар илиитинэн тайанан туран туох да тиэкиһэ суох этэн барбыта. Бэйэтин дьонугар тыл этэр диэххэ айылаах, бэрт истиҥ тылынан, дириҥ ис хоһоонноох этиини оҥорбута. Дьон олус долгуйан, сороҕор саҥа аллайа түһэллэр, сороҕор им-ньим баран курус гынан ылаллар. Гражданскай сэрии сылларыгар кимнээх туох иһин охсуһа сылдьан өлөн туораабыттарын туһунан ахтар.
Платон Ойуунускай манна сылдьарын былаһыгар, бэйэтэ олоҥхоһут киһи быһыытынан, олоҥхоһуттары олус кэрэхсиирэ. Ол да иһин буолуо — бэрт ыраах сирдэртэн, туора да оройуоннартан тиийэ уонтан тахса олоҥхоһуттар кэлбит этилэр. Кулууп биир хоһугар Платон Алексеевич олоҥхону тэрийбитэ.
Платон Ойуунускай олоҥхоһуттары олоҥхо ханнык көрүҥэр ордук идэлээхтэринэн араарталаабыта. Онуоха ордук хомоҕой тыллаахтарынан Андросов Степан – Чычымах, Огочуяров Егор – Дьүлэй нэһилиэгин, Татаринов Аким – Дьохсоҕон олоҥхоһуттара биллибиттэрэ.
Уһун түүнү быһа, сарсыарда халлаан сырдыар диэри олоҥхолообуттара. Ойуунускай бэйэтэ мичээрдии-мичээрдии “Ноо!” диэн сэҥээрэн иһэр. Ол аайы үтүө олоҥхоһуттар сарсыарда өттүгэр этэр тыллара өссө ордук эҥсэн, ырыалара өссө дьулусхааннаах тардыылаах буолан истэ. Ойуунускай олоҥхоһуттары сарсыарда эрэ, сөп буолла диэн, тохтотто. Астыммытын биллэрэн хас биирдиилэрин кытта илии тутуһан, баһыыбалаабыта. “Хата бэркэ түбэсиһэн көрүлээтибит”, — диэн үөрэн-көтөн тарҕаспыттара.
Оройуон салайар үлэһиттэрэ көрсүһүү кэнниттэн кулууп биир хоһугар мустан, оройуон инники сайдар кэскиллэрин туһунан билиһиннэрдилэр. Ол кэпсэтии кэмигэр төлөпүөн тыаһаата. Оройуоннай сэбиэт толорор кэмитиэтин бэрэстээтэлэ Николаев, Чычымах учаастагын кытары кэпсэтэн баран, күлэ-күлэ Ойуунускайга кэлэн: “Платон Алексеевич, нэһилиэгин дьоно бүллүтүөнү аҕалар ааттаах аттарын Чабыкыны бэлэмнээбиттэрэ. Ол гынан баран, билигин кэлэн, аккаастанан эрэллэр. Кымньылыкы үрэҕин суола эрийэ-буруйа, аппыт сыарҕатын алдьатыаҕа, куоттаран кэбиһиэхпит дииллэр. Кэлэн тлөөпүөҥҥэ кэпсэт эрэ”, — диэн көрдөстө.
Платон Алексеевич хап-сабар төлөпүөҥҥэ тиийэн кэпсэтэн барар: “Дорооболоруҥ, биир дойдулаахтарым! Аккытын Чабыкыны итиччэ бэлэмнээн, хатаран бараҥҥыт, өлөр үйэтэ, кырдьар сааһа – бүллүтүөнү хайдах эмэ аҕалан көрдөххүт дии. Чэ, сөп. Сарсыарда, ыппыт ох курдук, түргэнник, этэҥҥэ кэлэргитин кэтэһэбит”, — диэн кэпсэтиини түмүктээбитэ. Чычымахтар бүллүтүөннэрин түүн, ким-хайа иннинэ, түргэнник аҕаллылар. Халлаан сырдаабытын кэннэ Чабыкын тула үгүс киһи мунньустубута. Мин онно тиийэн кэлбиппэр, Платон Алексеевич ачыкытын өрүтэ анньа-анньа, улаханнык үөрбүт, астыммыт быһыынан, оонньуу-күлүү тылларынан миигин көрүстэ: “Бу, Таатта оройуонун сүүрүгэ, Чабыкын диэн ат. Билигин бу аты, төһө да кырдьаҕаһын иһин, икки эр бэрдэ аҕалла. Көрөн кэбис – икки муоһалаах, эһиэхэ ат баар дуо?” – диэн баран, ат диэки ыйан кэбистэ. Онуоха болҕойон көрбүтүм: икки уһун дьорбо кулгаахтарын хардарыта хамсатан, көмүскэтин толору бүлтэриһэн тахсыбыт сытыы харахтарынан көрөн-истэн, сэгэлдьийэ аҕай турар эбит, ат киэнэ талыыканнааҕа барахсан! Маннык сэргэх аты урут кырдьык ханна да көрө илигим. Уҥуоҕунан кыра буолан баран, быһыта баайталаабыт курдук былчыҥнардаах, толору куҥнаах-таастаах, маҥан саха ата. Аҕалбыт дьон Аввакумов Яков Васильевич II уонна Нюров Василий Спиридонович бараары дьиэттэн тахсыбыттарыгар ат сири табыйа-табыйа, өрө мөхсө түстэ.
Били дьонтон биирдэстэрэ иккис муоһаны ылан, бэркэ сэрэнэн, сыарҕа ортотугар олорунан кэбистэ. Оттон иккис киһи, ат көнтөһүн төлө тардаат, үрдүгэр эрийэ бырахта да, үрдүкү муоһаны лып гына хабан ылла итиэннэ сүр сымсатык сыарҕаҕа олоро түстэ. Онуоха чыпчылыйыах икки ардыгар, Чабыкын суос-соҕотохто күрдьүктээх, хаары үрдүнэн ойон бурҕас гыннарда да, тоҥуу хаары силлиэ-буурҕа курдук ытыйан, тус илин диэки сиэлэ өрүкүйэн түһэ турда.
Ити Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүт дойдутугар бар дьонугар умнуллубат тиһэх сырыыта, сирэй бэйэтин бүтэһик көрсүһүүтэ буолбута”.
Сэтинньи 7 күнэ. 1973 сыл.
Сурукка талла, бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ, 12.11.25, «Саҥа олох”
А.Н.Осипов П.А. Ойунский. 1977 г. Холст, масло